Οι φιλόσοφοι από την εποχή του Πλάτωνα έχουν συζητήσει αποσπασματικά τη διατροφή μας. Λίγοι φιλόσοφοι αναλύουν το φαγητό, επειδή πρόκειται για εγχείρημα δύσκολο και… παρακατιανό.
Δεν είναι καν σαφές τι ακριβώς είναι το φαγητό· δεν μπορείς να το αποσυνδέσεις από το πλέγμα της παραγωγής, της διανομής και της κατανάλωσής του. Ανήκει ταυτόχρονα στον κόσμο της οικονομίας, της οικολογίας, του πολιτισμού και της τεχνολογίας.
Περιλαμβάνει λαχανικά, ψάρια, χημικούς και χονδρεμπόρους· κτηνοτροφία, ψυγεία και μάγειρες· λιπάσματα, λαϊκές αγορές και μπακάληδες. Το αντικείμενο συνδέεται με αμέτρητα εμπειρικά ζητήματα που ματαιώνουν τις προσπάθειες να σκεφτούμε τα ουσιαστικά χαρακτηριστικά του.
Ευκολότερα βλέπουμε το φαγητό ως απλή περίπτωση εφαρμοσμένης ηθικής, παρά το εξετάζουμε ως κάτι που θέτει φιλοσοφικές προκλήσεις.
Ωστόσο, μπορούμε να εξετάσουμε το φαγητό φιλοσοφικά, υπό το πρίσμα της οντολογίας και μεταφυσικής, διερευνώντας τι ακριβώς είναι το φαγητό, πώς ορίζεται ως θρέψη, ως πολιτιστικό αγαθό ή ως τεχνολογία.
Μπορούμε να εξετάσουμε επιστημολογικώς ζητήματα όπως πώς γνωρίζουμε αν μια τροφή είναι ασφαλής. Η αισθητική ασφαλώς δεν απουσιάζει, εφόσον διερωτώμεθα τι σημαίνει γεύση και πώς αξιολογούμε τη γαστρονομία ως μορφή τέχνης. Στο πεδίο της ηθικής ζορίζονται οι απαντήσεις μας στα ερωτήματα που αφορούν τις ηθικές υποχρεώσεις απέναντι στον εαυτό μας και στα ζώα.
Τα ζόρια συνεχίζονται και στην πολιτική φιλοσοφία, εφόσον εξετάζουμε πώς πρέπει να διανέμεται η τροφή και πώς πρέπει οι κυβερνήσεις να ελέγχουν την αγορά, τη σήμανση και την παραγωγή.
Προ ετών κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϊ στην Καλιφόρνια, σε επιμέλεια του καθηγητή Ντέιβιντ M. Κάπλαν, συλλογικός τόμος (Introduction to The Philosophy of Food, 2012) που εξετάζει το φαγητό φιλοσοφικώς.
Ο Κάπλαν, πρόεδρος του τμήματος Φιλοσοφίας και Θρησκείας στο Πανεπιστήμιο του Βόρειου Τέξας, έχει δημοσιεύσει μελέτες περί την τεχνολογία τροφίμων, το πρόχειρο φαγητό και τα τροποποιημένα προϊόντα διατροφής. Η εμπεριστατωμένη εισαγωγή του δείχνει πως οι φιλόσοφοι από την κλασική εποχή έχουν ασχοληθεί με ζητήματα που αφορούν το φαγητό, τη διατροφή, τη γεωργία και τα ζώα.
Το βιβλίο συγκεντρώνει δεκαέξι δοκίμια από σύγχρονους φιλοσόφους για να αναλύσει καθημερινά ερωτήματα περί την τροφή, όπως τι είναι το καλό φαγητό, τα οποία επί πολλά χρόνια παρέμεναν στο περιθώριο της ακαδημαϊκής συζήτησης.
Ενώ μονάχα λίγοι θεωρούν το φαγητό ως θέμα για σοβαρή φιλοσοφική συζήτηση, κάθε δοκίμιο του βιβλίου προσφέρει σε βάθος ανάλυση σε πολλές σύγχρονες αντιδικίες, όπως το slow food, η ασφάλεια των τροφίμων, το «ευτυχισμένο κρέας», για ζώα που εκτρέφονται υπό χαρούμενες συνθήκες, και ο ραγδαία διαδιδόμενος βιγκανισμός (veganism), δηλαδή ο συνολικός τρόπος ζωής που στοχεύει στον αποκλεισμό κάθε εκμετάλλευσης και βίας προς τα ζώα, προάγοντας μια συστημική στάση απέναντι στον καταναλωτισμό.
Το κεφάλαιο «Οι αληθινοί άνδρες έχουν τρόπους», του φιλοσόφου σερ Ρότζερ Σκρούτον (1944-2020), εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι καλοί τρόποι (manners) διαμορφώνουν την ανθρώπινη ταυτότητα, την κοινωνική τάξη και την αυτοσυγκράτηση. Σε άλλο κεφάλαιο η Σκωτσέζα φιλόσοφος Έμιλι Μπρέιντι (γενν. 1964) αναφέρεται στην καθημερινή αισθητική μας μέσω από τις γεύσεις και τις οσμές.
Η καθηγήτρια στο Μπάφαλο της Νέας Υόρκης Κάρολιν Κόρσμεϊερ (γενν. 1950) μας συστήνει τη λαιμαργοκρατία (gourmandism), εξηγώντας την ως πάθος, προσήλωση και αφοσίωση στο καλό, αλλά πολύ φαγητό και ποτό, που χαρακτηρίζεται από έντονη όρεξη και τάση προς την απόλαυση καθ’ υπερβολή.
Τα παραδείγματα δείχνουν ότι η διατροφή δεν περιορίζεται στην ικανοποίηση μιας ανάγκης ή στην απόλαυση της γεύσης. Αφορά τις αξίες μας, τη στάση μας απέναντι στα ζώα και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις κοινωνικές ευθύνες μας.
Εντέλει, το τι βάζουμε στο πιάτο μας δεν είναι μόνο προσωπική υπόθεση, αλλά και ηθική, πολιτική και πολιτισμική επιλογή. Η φιλοσοφία ευδοκιμεί εκεί όπου παύουμε να θεωρούμε αυτονόητο το καθημερινό.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής ΕΜΠ και διευθυντής του τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου της Σχολής ΕΜΦΕ
















