Κώστας Θεολόγου

Ηεδραίωση του λαϊκιστικού μικροαστισμού στη δεκαετία του 1980 αποτέλεσε σημαντική πολιτισμική και πολιτική παράμετρο της μεταπολιτευτικής περιόδου. Δεν επρόκειτο μόνο για κομματική αλλαγή ή την ανάληψη της εξουσίας από έναν καινοφανή πολιτικό φορέα, αλλά για τη διαμόρφωση ενός πρωτόγνωρου κοινωνικού ήθους που επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι Ελληνες αντιλαμβάνονται το κράτος, την […]

Ο βρετανός μηχανικός Ιζαμπαρντ Μπρουνέλ (1806-1809) υπήρξε ιδιαίτερη προσωπικότητα της εποχής του. Διεκδικούσε την ενιαία ολοκλήρωση ενός έργου, από τον σχεδιασμό και την επίβλεψη, μέχρι την παράδοσή του, ως δημιουργός, επιχειρηματίας και υπεύθυνος για το σύνολο ενός κατασκευαστικού εγχειρήματος. Η επαγγελματική σημασία του «μηχανικού», από τον 19ο αιώνα, έχει επικριθεί ή – εν πάση περιπτώσει – διαρκώς […]

Φοιτητές στη Νομική Σχολή της Αθήνας, μαζεμένοι σμάρια στη Σόλωνος, σηκωνόμασταν όρθιοι από σεβασμό όταν περνούσε ασυνόδευτος ο αείμνηστος Ηλίας Ηλιού (1904-1985) με γεροντικά βηματάκια. Εγώ τον είχα ακουστά από την εκτίμηση που του έτρεφαν ο παππούς και η γιαγιά μου ως παλαιοί καπνεργάτες και ΕΔΑτζήδες. Οι φοιτητές του δικαίου διδασκόμασταν τότε το πολιτειακό επίτευγμα […]

Παρακολουθώ στην ειδησεογραφία άντρες μακάριους, ώριμους, απρόσωπους, νεαρούς, βαποράκια, νταβατζήδες, και νεαρά κορίτσια νεκρά. Η πολλή αγριότητα και βία είναι προϊόντα ψυχικής απομόνωσης και αμορφωσιάς. Ανθρωποι απελπισμένοι και ανασφαλείς διαμορφώνουν κοινωνικές σχέσεις «άρρωστες» σε όλα τα επίπεδα. Βυθίζομαι σε πρωτόγνωρη θλίψη για την έλλειψη ντροπής μας ως κοινωνίας άρρωστης και καθόλου άριστης και δεν εξετάζω […]

Οι παρακάτω καταστάσεις και «φαινόμενα» μπορούν να ιδωθούν ως δομικές αποτυχίες του κράτους ή ως «σκάνδαλα». Η ιεράρχηση της θεσμικής σημασίας τους δεν είναι απόλυτη, επειδή εξαρτάται από τις ιδεολογικές αγκυλώσεις και από τις πηγές ενημέρωσης του καθενός· η πραγματικότητα όμως, αν κάποιος «συλλογάται καλά» όπως το εννοούσε ο Φεραίος, τα βάζει σε μια σειρά […]

Στον Απόστολο Κυρίτση, καθηγητή ΕΜΠ Η Κοινωνιολογία είχε βαφτιστεί Κοινωνική Φυσική, το 1839 από τον θετικιστή φιλόσοφο Αύγουστο Κοντ (1798-1857). Συχνά εντοπίζω ερμηνευτική αξία σε αναλογικές συσχετίσεις του κοινωνικού με τις θετικές επιστήμες. Μέσα από την ενοποίηση της φυσικής και της κοινωνικής θεωρίας, η συνύπαρξη επαναπροσδιορίζεται ως συνεργατική προσαρμογή στον περιορισμένο συστημικό χώρο. Υποστηρίζω ότι […]

Με το απαράμιλλο φιλοσοφημένο ύφος του διεισδυτικού πολυπράγμονος αιγυπτιώτη ιστορικού και χρονικογράφου Νίκου Τσιφόρου (1909-1970) ήρθα σε επαφή εξ απαλών ονύχων· από προσχολική ηλικία ξεφύλλιζα το «Ρομάντζο» (1934-1990), περιοδικό που αγόραζε η μαμά μου. Ο ανυπέρβλητος Τσιφόρος, ασύνειδα, μου μάθαινε πώς να «βλέπω» τις καταστάσεις και τις ανθρώπινες προσωπικότητες. Ποιος να συγκριθεί μαζί του! Ισως […]

Είναι άραγε η αλήθεια μία ή πολλές και διάφορες; Το ερώτημα αφορά τη γνώση, την ηθική, την πολιτική και την ίδια την έννοια της πραγματικότητας. Η θέση ότι η αλήθεια είναι μία συνδέεται με τον ρεαλισμό. Ο Αριστοτέλης ισχυριζόταν ότι αληθές είναι να λέμε «αυτό που είναι, είναι και ότι αυτό που δεν είναι, δεν […]

Οι φίλοι μου παππούληδες στον Aθω μού έμαθαν ότι ο λογισμός είναι ιδέες, εικόνες και ενθυμήσεις που ξεπηδάνε στη φαντασία μας. Οι λογισμοί διακρίνονται σε καλούς και «εκ του πονηρού». Ο νους, υπό την προϋπόθεση ότι είναι υγιής, διερευνά αυτό το νόημα με βάση τη λογική, εξού και «λογισμός»· στα μαθηματικά τον λέμε calculus. Ο […]

Ο κινηματογραφικός «Κατήφορος» (Φίνος Φιλμ, 1961) είχε ρομαντισμό και αξίες, αλλά ο πολιτικός κατήφορος του κράτους έχει άπατη κρατική γλίτσα, θεσμική απαξίωση και ανθρώπινα θύματα. Με τη συνταγματική αναθεώρηση δεν ανατρέπεται η κατακρημνισμένη εμπιστοσύνη στους πυλώνες της δημοκρατίας· οι αμερικανικής έμπνευσης υποκλοπές, τα ελληνοϊταλικής αποτελεσματικότητας Τέμπη, ο ευρω-λιγούρικης αισθητικής ΟΠΕΚΕΠΕ, η διοικητικά βαλτώδης αβελτηρία στις […]

      Στον Φίλιππο Στο χαμόσπιτο του εβραίικου μαχαλά, όπου γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη, μαγείρευε πιο πολύ η πόντια γιαγιά μας, σχετικά απλά «πιάτα» να το πω, με την ορολογία του συρμού. Του παππού του άρεσαν τα φασόλια πιάζι, οι γίγαντες, οι «πατάτες μπλουμ» (δηλαδή γιαχνί) και ασφαλώς η φασολάδα και τα άλλα όσπρια. Επίσης, του άρεσαν τα […]

Ο πρώτος χριστιανός ηγεμόνας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Μέγας Κωνσταντίνος (306-337), το 330 μ.Χ. μετέφερε την αυτοκρατορική πρωτεύουσα από τη Ρώμη στο Βυζάντιο, το ανατολικότερο σταυροδρόμι του εμπορίου μεταξύ Ανατολής και Δύσης, και μετονόμασε το αρχαίο λιμάνι των Μεγαρέων σε Κωνσταντινούπολη. Το χριστιανικό, εν τέλει ελληνόφωνο, κράτος που κυβερνούσε από αυτή την πόλη οι μετέπειτα ιστορικοί […]

Οι δημόσιες ομολογίες λειτουργούν ως τελετουργίες εξαγνισμού, ενισχύουν μια κουλτούρα δημόσιας αυτοενοχοποίησης και υπό αυτό το πρίσμα η «ομολογία» δεν υπηρετεί την αλήθεια, αλλά τη συμμόρφωση και το εξηγώ παρακάτω. Η ομολογία μπορεί να είναι θεμιτή ή αποδεκτή, όταν γίνεται ελεύθερα και έχει παιδαγωγικό ή θεραπευτικό σκοπό· έτσι, δεν εκλαμβάνεται ως αυτοδιαπόμπευση, αλλά ως προσωπική […]

Η βροχή ακουγόταν όλη νύχτα να πέφτει με το τουλούμι λες και μόνο νερό υπήρχε από πάνω μας στον ουρανό. Ο Παριζιάνος Σαρλ Μποντλέρ (1821-1867) περιγράφει την πόλη του με ψιλόβροχο κι ομίχλη· οι βρεγμένοι δρόμοι γυαλίζουν και το άστυ γίνεται σκηνή λυρικής παρακμής· η βροχή υγραίνει μελαγχολικά την αισθητική τής αποσύνθεσης. Οταν σεργιανούσα, παλιά […]

Στη σοβαροφανή δημόσια συζήτηση, ο λαϊκισμός (populismus) παρουσιάζεται εσφαλμένα ως επικίνδυνος για το πολίτευμα, διότι στην πραγματικότητα έχει σημαντική δημοκρατική διάσταση, εφόσον δίνει φωνή σε εκείνους που δεν εκπροσωπούνται. Ο λαϊκισμός εκφράζει τη βούληση των πολιτών απέναντι στην καθεστηκυία εξουσία, χρησιμοποιεί απλοποιημένη γλώσσα, συνήθως έχει χαρισματικούς ηγέτες και αντιεξουσιαστική ρητορική· κοντολογίς, παρατάσσει τον «λαό» απέναντι […]

Ενας συνάδελφος και φίλος με αποκάλεσε προτεστάντη επειδή οργανώνω με πειθαρχία, συνέπεια και επιμονή τα καθήκοντά μου. Ανακαλώντας αυτό που προσφυώς υποστηρίζει η έξοχη Μαρία Ευθυμίου στα μαθήματά της, ότι οι προτεστάντες κυβερνούν τον κόσμο, ομολογώ αυτοκριτικώς για την αφεντιά μου ότι μετά βίας επιβιώνω σαν οικονομικό μέγεθος και ασφαλώς δεν τρέφω την ψευδαίσθηση ότι […]

Με σεβασμό και ενδιαφέρον πήρα στα χέρια το βιβλίο του πρώην υπουργού και πανεπιστημιακού Τάσου Γιαννίτση (γενν. 1944) Ελλάδα, 1953-2024: Χρόνος και πολιτική οικονομία (Πατάκη, 2025) και ανακάλεσα αυτομάτως στη μνήμη μου το σημαντικό, για εμένα, βιβλίο του δημοσιογράφου Αντώνη Καρακούση (γενν. 1957) Μετέωρη χώρα: Από την κοινωνία της ανάγκης στην κοινωνία της επιθυμίας, 1975-2005 […]

Επειτα από 265 χρόνια λειτουργίας, το ιστορικό καφέ Antico Caffè Greco της Ρώμης, στη διάσημη εμπορική Via dei Condotti, κοντά στην Piazza di Spagna, έκλεισε οριστικά, επειδή η αύξηση του ενοικίου και η άρνηση του επενδυτικού fund που το αγόρασε να ανανεώσει τη μίσθωση οδήγησαν σε πολυετή δικαστική διαμάχη. Το καφενείο αποτελούσε διαχρονικό σημείο συνάντησης […]

Στα μέσα επικοινωνιακής δικτύωσης αποτυπώνουμε μια ψηφιακή εκδοχή μας, την οποία τρόπον τινά κατασκευάζουμε θέλοντας να μιμηθούμε διάφορους γκουρού ή ανεκδιήγητους γκαουλάιτερ, τους οποίους αποκαλούμε influencers. Μια συμβουλή που αποδίδεται σε ιάπωνα μοναχό λέει πως τάχα η γαλήνη εντός σου δεν θα έλθει διορθώνοντας τα στραβά της ζωής σου, αλλά μαθαίνοντας να κάθεσαι ήρεμα μέσα […]

Η πόλωση και η αντιδικία χαρακτηρίζουν τη συζήτηση που απασχολεί την κοινή γνώμη· η συζήτηση είναι πολυπαραμετρική. Ενα βασικό θέμα αφορά την ακρίβεια και την καθημερινή διαβίωσή μας. Οι αυξημένες τιμές στα βασικά αγαθά και υπηρεσίες, από τα είδη διατροφής έως το κόστος της ενέργειας, ανησυχούν μόνιμα πλέον τα νοικοκυριά. Αυτή η μείωση της αγοραστικής […]

Πολλοί δήθεν διανοούμενοι κατακρίνουν τη σωματική ρώμη, τα μούσκουλα, όπως λένε, και τη διάκριση στον αθλητισμό, διότι δεν περιλαμβάνουν κάτι το ανώτερο ή ευγενές. Οι Αγγλοι έχουν μια ωραία έκφραση, to be a sportsman, δηλαδή να έχεις συμπεριφορά αθλητή. Σε αυτή την έκφραση συμπυκνώνεται η ικανότητα να αγωνίζεσαι έντιμα και δίκαια (το fair play είναι […]

Στη χώρα μας ο κοινός νους δεν ταυτίζεται πάντα με τον ορθό λόγο· δεν καλλιεργήσαμε θεσμικά τον ορθολογισμό, ούτε μας διαπαιδαγώγησαν έτσι στο σπίτι ή στο σχολείο! Αν ορισμένοι θαρρούμε το αντίθετο, βασίζουμε τη γνώμη μας στην προσωπική εμπειρία μας από το σπίτι ή το σχολείο μας, αλλά τούτο δεν επιβεβαιώνει τον κανόνα για τον […]

Με ενοχλούν πολύ οι κραυγές και οι τσιρίδες των ρόλων στα διάφορα σίριαλ, που τις πρόσεξα εδώ και 30 χρόνια στις τηλεοπτικές παραγωγές· πρόκειται για εκφραστικές ευκολίες και υποκριτική αμηχανία; Βλέπω πολλούς κωμικούς wanna be influencers να διαγκωνίζονται πλέον κωμικοτραγικοποιώντας στις ψηφιακές πλατφόρμες την ολιγότητα του σύγχρονου ανθρώπου με, όχι πάντα ευφυή, σκετσάκια· του αγροίκου […]

Τρόμαξα και έμεινα άναυδος τις προάλλες, όταν ένας φίλος μου αδελφικός, τον οποίο αγαπώ, σέβομαι και εκτιμώ ως έντιμο άνδρα, μου δήλωσε ότι δεν τον ενοχλούν όλα αυτά τα σκάνδαλα που απασχολούν την επικαιρότητα, όπως η καπατσοσύνη ημών των γηγενών έναντι των κουτόφραγκων Ευρωπαίων, που μας προσφέρουν τη δυνατότητα να κλέβουμε από τον συλλογικό κορβανά […]

Ο πολωνός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν (1925-2017) εισήγαγε την έννοια της ρευστής (liquid) νεωτερικότητας αποδίδοντάς της χαρακτηριστικά που ενισχύουν την αίσθηση της αβεβαιότητας και της αμφιθυμίας στο άτομο. Πρόκειται για μια χαοτική συνέχεια της νεωτερικότητας, κατά την οποία μπορεί κανείς να μετακινείται από τη μία κοινωνική θέση στην άλλη με ρευστό τρόπο. Η ιδέα […]

Μου έρχεται κατά νου τελευταία το βραβευμένο με Πούλιτζερ (1967) θεατρικό έργο Μια Εύθραυστη Ισορροπία του σπουδαίου αμερικανού συγγραφέα Εντουαρντ Αλμπι (1928-2016). Αυτό οφείλεται στον τίτλο του έργου, ο οποίος αναδύεται συχνά στις συζητήσεις μου με φίλους αυτόν τον καιρό. Μπορεί δήθεν η παγκοσμιοποίηση να φέρεται ως κατάσταση ασφαλούς ισορροπίας, αλλά ως σύστημα είναι τόσο […]

Στο μάθημα της Φιλοσοφίας συνήθως γράφω στον πίνακα ευκρινώς μια λέξη, μια έννοια, την οποία προτείνω να συζητήσουμε και πάντα τους θυμίζω ότι «αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις». Η λέξη επίσκεψις σημαίνει εξέταση, έρευνα, επισκόπηση και η εν λόγω υπόδειξη αποδίδεται στον φιλόσοφο Αντισθένη (444-365 π.Χ.), τον ιδρυτή της σχολής των Κυνικών, ο οποίος […]