Ο βρετανός μηχανικός Ιζαμπαρντ Μπρουνέλ (1806-1809) υπήρξε ιδιαίτερη προσωπικότητα της εποχής του. Διεκδικούσε την ενιαία ολοκλήρωση ενός έργου, από τον σχεδιασμό και την επίβλεψη, μέχρι την παράδοσή του, ως δημιουργός, επιχειρηματίας και υπεύθυνος για το σύνολο ενός κατασκευαστικού εγχειρήματος.
Η επαγγελματική σημασία του «μηχανικού», από τον 19ο αιώνα, έχει επικριθεί ή – εν πάση περιπτώσει – διαρκώς μεταβάλλεται. Τότε, η τεχνική γνώση, η διοίκηση και η ευθύνη ενσαρκώνονταν στο πρόσωπο το οποίο αναλάμβανε πλήρως και τις συνέπειες των επιλογών του. Στον σύγχρονο κόσμο, ωστόσο, η εξειδίκευση και η πολυπλοκότητα (complexity), επειδή μάλλον αδυνατούν να συμβαδίσουν, έχουν επιφέρει αναπόφευκτο κατακερματισμό των λειτουργιών, δημιουργώντας περιβάλλον όπου η ευθύνη συνήθως διαχέεται και, εν τέλει, αποδυναμώνεται ως έννοια ή ως κριτήριο.
Η μηχανοτεχνία (engineering), υπό την έποψη της φιλοσοφίας της τεχνολογίας, δεν αποτελεί απλώς τεχνική δραστηριότητα, αλλά εγχείρημα υπαρξιακό, διότι επιτρέπει στον μηχανικό να παρεμβαίνει δημιουργικά στον κόσμο (περιβάλλον) και να συμβάλλει στο κοινό καλό. Ωστόσο, αυτή η δημιουργικότητα συνυφαίνεται άρρηκτα με την αβεβαιότητα και τη διακύβευση ή το ρίσκο. Ο μηχανικός λειτουργεί ως «πειραματιστής», διότι, όποτε σχεδιάζει μια γέφυρα ή κατασκευάζει ένα φράγμα, γράφει έναν αλγόριθμο και ενεργεί εν μέρει υπό άγνοια. Δεν γνωρίζει κατά πόσον ένα έργο θα καταστρέψει τελικά το οικοσύστημα. Επομένως, η αξιολόγηση κινδύνων και ωφελειών δεν μπορεί να περιορίζεται στα εκάστοτε οικονομικά κριτήρια. Το ζήτημα αυτό εντάσσεται σε ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο και αφορά τη σχέση τεχνολογίας και κοινωνίας.
Η σύγχρονη μηχανοτεχνία δεν αποτελεί απλώς συνέχεια του παρελθόντος, αλλά χαρακτηρίζεται από πρωτοφανή κλίμακα μεγέθους και δυνητικά καταστροφική ισχύ, όπως υποστήριξε το 1984 ο γερμανός φιλόσοφος Χανς Γιόνας (1903-1993) στην «Αρχή της Ευθύνης. Αναζητώντας μια ηθική για τον τεχνολογικό πολιτισμό» (Αρμός, 2018). Η ιδέα ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη αποδεικνύεται προβληματική, καθώς κάθε μηχανοτεχνική ή τεχνολογική επιλογή ενσωματώνει αξίες και προτεραιότητες. Η επικράτηση της μηχανοτεχνικής λογικής της αποδοτικότητας, καθώς και η ταύτιση της τεχνολογικής προόδου με την ηθική πρόοδο, αποκρύπτουν τις κοινωνικές και ηθικές επιπτώσεις των τεχνικών επιλογών. Η μηχανοτεχνία δεν οφείλει να αποκρίνεται μόνο στο «πώς» της κατασκευής, αλλά φαίνεται ότι διαμορφώνει εξίσου το «γιατί» και το «προς ποια κατεύθυνση» της ανθρώπινης δράσης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα των διλημμάτων αποτελεί η πυρηνική ενέργεια, την οποία εσχάτως συζητάμε έντονα, επειδή προσφέρεται ως λύση για τα πιεστικά προβλήματα της κλιματικής κρίσης, με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και υψηλή ενεργειακή απόδοση. Εντούτοις, εγείρονται κρίσιμα ζητήματα, όπως η διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων και η ευθύνη απέναντι στις μελλοντικές γενιές. Η διαγενεακή δικαιοσύνη μάς ερωτά: «Επιτρέπεται να απολαμβάνουμε οφέλη, μετακυλίοντας τις επιπτώσεις και τους κινδύνους στους απογόνους μας;».
Ο ρόλος του μηχανικού δεν περιορίζεται στην εκτέλεση των έργων, παραβλέποντας τα ηθικά ερωτήματα. Καλείται να διαμορφώσει και να υπερασπιστεί προσωπική ηθική στάση και τούτο προϋποθέτει την καλλιέργεια ηθικής ευαισθησίας, κρίσης, κινήτρου και χαρακτήρα· προαπαιτεί την ικανότητα να αναγνωρίζει τις αξίες και τις συνέπειες των πράξεων, να αποδίδει προτεραιότητα στο ηθικό έναντι του πρακτικού και, τελικά, να διαθέτει το σθένος να αντιστέκεται όποτε απαιτείται, εφόσον η τεχνολογία δεν μπορεί να εκλαμβάνεται ως αξιακά ουδέτερη.
Σε έναν κόσμο όπου η πολυπλοκότητα και ο κατακερματισμός δημιουργούν την ψευδαίσθηση της «ηθικής αφάνειας», καθίσταται επιτακτική η ανάληψη προσωπικής και συλλογικής ευθύνης. Κάθε τεχνική απόφαση ενσωματώνει μια ηθική επιλογή· η αποποίηση αυτής της ευθύνης συνιστά μια σιωπηρή, αλλά καθοριστική ηθική στάση. Συνεπώς, το να είναι κανείς μηχανικός σήμερα δεν σημαίνει απλώς να κατέχει τεχνική γνώση, αλλά να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση μιας πραγματικότητας όπου η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο. Η ηθική δεν αποτελεί προσθήκη στην τεχνική επάρκεια· συνιστά τον πυρήνα της. Μέσα από τα προγράμματα σπουδών και τη συνειδητή σύνδεση γνώσης και αξιών, θα αποκαταστήσουμε το νόημα και την ευθύνη στον σύγχρονο μηχανοτεχνικό καλπασμό.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής στο ΕΜΠ και στο ΕΑΠ.
