Η κανονικοποίηση του άγχους

Δεν είναι ότι ξαφνικά οι άνθρωποι έγιναν πιο ευάλωτοι. Είναι ότι η καθημερινότητα έχει γίνει πιο βαριά. Τα στοιχεία της ΕΠΑΨΥ είναι σαφή: 7 στους 10 κατοίκους των μεγάλων πόλεων δηλώνουν ότι ζουν με στρες. Οχι περιστασιακά· σχεδόν μόνιμα. Κι όμως, η είδηση δεν προκάλεσε σοκ. Δεν άνοιξε μεγάλη συζήτηση. Δεν μας ξάφνιασε. Ισως, γιατί κατά βάθος το ξέρουμε. Το βιώνουμε. Το έχουμε υποστεί ξανά και ξανά.

Το άγχος έχει πάψει να είναι εξαίρεση· έχει γίνει συνθήκη. Μια διαδρομή στην πόλη αρκεί για να το καταλάβει κανείς. Ο χρόνος που χάνεται στην κίνηση. Η ένταση που κουβαλάς στους ώμους από το πρωί. Οι μικρές καθυστερήσεις που σωρεύονται. Η αίσθηση ότι τρέχεις, για να προλάβεις – αλλά ποτέ δεν φτάνεις. Δεν είναι ένα μεγάλο γεγονός που σε εξαντλεί. Είναι δεκάδες μικρά που δεν σταματούν ποτέ. Και η ανεπάρκεια που σε στοιχειώνει.

Επιμένουμε όμως, να το αντιμετωπίζουμε ως ατομική υπόθεση. Να βρούμε τρόπους να «το διαχειριστούμε». Σαν να είναι θέμα τεχνικής – κι όχι συνθηκών. Αλλά όταν 7 στους 10 δηλώνουν το ίδιο, τότε μάλλον δεν πρόκειται για προσωπική αδυναμία. Πρόκειται για ένα περιβάλλον που παράγει συστηματικά πίεση. Για μια πόλη που λειτουργεί με ρυθμούς που εξαντλούν. Για μια καθημερινότητα που δεν αφήνει χώρο.

Το πιο ανησυχητικό, ίσως, δεν είναι το ίδιο το άγχος. Είναι ότι έχουμε αρχίσει να το θεωρούμε φυσιολογικό. Να το ενσωματώνουμε. Να το περιγράφουμε σχεδόν σαν αναπόφευκτο κομμάτι της ζωής. Ωστόσο, το στρες δεν είναι μια αφηρημένη ψυχολογική κατάσταση. Δεν είναι απλώς «κακή διάθεση» ή μια δύσκολη ημέρα. Οταν γίνεται μόνιμο, αφήνει αποτύπωμα στο σώμα: στον ύπνο, στην πίεση, στην καρδιά, στο ανοσοποιητικό σύστημα. Συνδέεται με εξουθένωση, αγχώδεις διαταραχές, κατάθλιψη, ακόμη και με αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο. Η επιστήμη το γνωρίζει εδώ και χρόνια.

Παρότι πάντως μιλάμε για κάτι που επηρεάζει ευθέως τη δημόσια υγεία, το αντιμετωπίζουμε σχεδόν αποκλειστικά ως ατομική ευθύνη. Η λύση που προτείνεται είναι συνήθως προσωπική: να χαλαρώσουμε, να οργανωθούμε καλύτερα, να κάνουμε mindfulness, να αποσυνδεθούμε από τις οθόνες, να «φροντίσουμε τον εαυτό μας», να… αποσυνδεθούμε.

Σαν να μην υπάρχει το περιβάλλον που παράγει αυτή την πίεση. Σα να μην υπάρχει η πόλη, οι ρυθμοί εργασίας, η οικονομική ανασφάλεια, η διαρκής ένταση της καθημερινότητας. Κάπως έτσι, ένα δομικό πρόβλημα μετατράπηκε αθόρυβα σε προσωπική υποχρέωση διαχείρισης· και η κοινωνία κατέληξε να ζητά από τους ανθρώπους κάτι ακόμη πιο στρεβλό: όχι να ζουν καλύτερα, αλλά να αντέχουν περισσότερο.