Οι χαρές του θέρους στην καθ’ ημάς κουλτούρα παλαιόθεν συνδέονταν με την απελευθέρωση των αισθήσεων, ενίοτε και των ηθών, με το μεσογειακό φως, το κολύμπι, την επαφή με τη φύση, τη μυρωδιά από το γιασεμί και τη ρίγανη, τα τζιτζίκια, και κυρίως με την απλότητα των διακοπών, με υπαίθρια πανηγύρια και έναστρα βράδια. Αυτές οι χαρές, ακόμη κι αν δεν έχουν αποτυπωθεί στη μνήμη, υπάρχουν στη λογοτεχνία μας· στα χαρακτηριστικά έργα της ξεχωρίζει το χρονογράφημα «Καλοκαίρι στην Αθήνα» του Γρηγορίου Ξενόπουλου (1867-1951), στο οποίο υπογραμμίζεται η απομίμηση του συνήθειου των διακοπών (vacances) από τους πιθηκίζοντες ιθαγενείς.
Υπάρχει αλώβητο εσαεί το καλοκαίρι στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη (1951-1911), στα ερωτικά και λυρικά διηγήματά του, όπου η φύση της Σκιάθου μετατρέπεται σε σκηνικό άδολου ερωτισμού, νεανικού πόθου και ειδυλλιακής ονειροπόλησης. Μας έδωσε το κατεξοχήν αισθησιακό θερινό διήγημα «Ονειρο στο κύμα» (1900) με έναν ανώτερο ερωτικό μυστικισμό· στα «Ρόδινα Ακρογιάλια» (1908), στην ώριμη φάση του, αφήνει τα μυστικά της θάλασσας να μπλέξουν με τον πόθο και τη νοσταλγία· στο «Υπό την βασιλικήν δρυν» (1901) η φύση όλη είναι ο ναός της αισθαντικής δροσιάς της βελανιδιάς στο θερινό λιοπύρι. Το νερό στο έργο του είναι κάθαρση και πόθος, η θάλασσα και τα ρυάκια είναι τόποι αποκάλυψης του κάλλους, η αγνότητα του ματιού συνοδεύει την ηδονοβλεπτική αθωότητα.
Από τα προσωπικά διαβάσματά μου, θυμάμαι το πιο βιωματικό κείμενο του Ισίδωρου Ζουργού «Η Ψίχα εκείνου του καλοκαιριού» (2002), για το καλοκαίρι του 1974 του βάρβαρου Αττίλα, και προτείνω το «Περί ελληνικού θέρους και μεταμορφώσεων» (2026) του Στέλιου Κούκου, ο οποίος αντιλαμβάνεται το θέρος ως μοναδική υπαρκτή ουτοπία, ως υψικάμινο που εξαϋλώνει τα πάντα· εξετάζει το καλοκαίρι ως εσωτερική καταφυγή και περιγράφει το φως και τον Δεκαπενταύγουστο ως τον συνδετικό αρμό της παράδοσης με τη λαϊκότητα και το εκκλησιαστικό ημερολόγιο, από την 20ή Ιουλίου του Προφήτη Ηλία, μέχρι τις 2 του Σεπτέμβρη του Αϊ Μάμα.
Η δική μου άπωση για το ελληνικό καλοκαίρι υπήρξε οριστική. Πρόσφατος όρος ο «υπερτουρισμός», δηλαδή το στριμωξίδι, η εκτόξευση του κόστους διαβίωσης και η απώλεια της αυθεντικότητας. Πέρασε και ο παρατεταμένος καύσων με πάνω από χίλιους θανάτους στη δυτική Ευρώπη, έρχονται κι οι αγχωτικές πυρκαγιές που καθιστούν το θέρος αφόρητο, καταστροφικό, επικίνδυνο κι επιβλαβές. Με βαραίνει όμως και η κοινωνική ανισότητα, η αδυναμία ολοένα και μεγαλύτερης μερίδας του πληθυσμού, να κάνει διακοπές· τούτο και μόνο αποδυναμώνει το λαϊκό αφήγημα περί το καλοκαίρι. Η κλιματική κρίση και η οικολογική υποβάθμιση αποτελούν παγκόσμιες και μακροπρόθεσμες απειλές, αλλά οι εγχώριες κοινωνικοοικονομικές πιέσεις βιώνονται καθημερινά στο επίπεδο της οικογενειακής και προσωπικής επιβίωσης.
Απέναντι στο καλοκαίρι σκοτεινιάζουμε λόγω της οικονομικής ασφυξίας, της εκτόξευσης του κόστους στέγασης και βασικών αγαθών, κάτι που οξύνεται στις τουριστικές περιοχές και κάνει τη ζωή μας ανυπόφορη. Στην αδυναμία κάλυψης των εξόδων για ολιγοήμερα μπάνια ευδοκιμεί η πικρή αίσθηση μιας αδικίας. Ο συνωστισμός, η καταχρηστική κατάληψη της δημόσιας παραλίας από ξαπλώστρες και η άλογη πίεση στις δικτυακές υποδομές επιφέρουν διακοπές νερού, ρεύματος και κυκλοφοριακό χάος. Οσοι εργάζονται σεζόν στα θέρετρα δεν έχουν «χαρές», αλλά εξουθενωτικά ωράρια υπό χείριστες συνθήκες εργασίας. Για τον μέσο εργαζόμενο, το δικαίωμα στην ξεκούραση κατάντησε απρόσιτη πολυτέλεια.
Κι επειδή η περιπλοκότητα δεν είναι απλώς της μόδας, αλλά έχει την τεκμηρίωσή της, διαπιστώνουμε ότι ο υπερτουρισμός τροφοδοτεί ευθέως την περιβαλλοντική υποβάθμιση με τη σπατάλη φυσικών πόρων, τα σκουπίδια και την τσιμεντοποίηση ολούθε. Η κλιματική κρίση επιφέρει ακραία φαινόμενα, πιο αισθητά στις πόλεις και στα νησιά λόγω των παραπάνω. Αναγνωρίζουμε την ανάγκη για «τουριστική περίοδο», αλλά νιώθουμε «αλλοτριωμένοι» και αποστρεφόμαστε το καλοκαίρι. Γκαρσόνια μάς ήθελαν και πράγματι τα κουτσοκαταφέραμε!
Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής, διευθυντής του τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου στη ΣΕΜΦΕ ΕΜΠ
