Το trivial pursuit της 61ης Μπιενάλε

Βλέμμα στο σήμερα, στο «τώρα» της τέχνης. Δίκαιη κατανομή στην παρουσία ανδρών και γυναικών και μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ισορροπία και τόνους χαμηλούς που θα επιτρέψουν να ακουστεί δυνατά και ξεκάθαρα ο παλμός της σύγχρονης τέχνης. Με αυτά τα δεδομένα – όπως δείχνουν οι αριθμοί – η Κόγιο Κούο θέλησε να συνθέσει το αφήγημα της κορυφαίας στιγμής της καριέρας της ως επιμελήτριας τέχνης: να ενορχηστρώσει την 61η Μπιενάλε της Βενετίας που θα εγκαινιαστεί σε 15 ημέρες.

Μέχρι πριν από έναν χρόνο έγραφε ιστορία ως η πρώτη αφρικανή γυναίκα που επιμελείται τη μεγαλύτερη εικαστική διοργάνωση παγκοσμίως. Από τον περασμένο Μάιο πλέον έχει και έναν επιπλέον λόγο για να ενταχθεί το όνομά της στις ξεχωριστές σελίδες της Μπιενάλε αφού έγινε η πρώτη εν ενεργεία επιμελήτρια που φεύγει από τη ζωή στη διάρκεια της προετοιμασίας της έκθεσης, λίγο πριν παρουσιάσει το καλλιτεχνικό της όραμα που συνοψίζεται στον τίτλο «Σε χαμηλές τονικότητες» (In minor keys).

Ονειρεύτηκε μια Μπιενάλε διαφορετική από εκείνες που μοιάζουν με πολιτικό μανιφέστο ή που θέτουν ως στόχο να δικαιώσουν τους αδικημένους της Ιστορίας της Τέχνης. Θέλησε να φωτίσει την πιο ήσυχη, εσωτερική και συναισθηματική προσέγγιση της τέχνης, απορρίπτοντας οτιδήποτε θεαματικό, δίνοντας έμφαση στη «συγκρατημένη ένταση» της εμπειρίας μέσα από μια έντονα ανθρωποκεντρική ματιά.

Και ναι μεν αυτή η προσέγγισή της θα υλοποιηθεί όπως τη σχεδίαζε, καθώς πριν πεθάνει, σε ηλικία 57 ετών, είχε ολοκληρώσει το σκεπτικό της και είχε σχεδόν ολοκληρώσει την επιλογή των καλλιτεχνών που θα συνθέσουν την κεντρική έκθεση – έργο που ανέλαβαν οι πέντε στενοί συνεργάτες της. Η διεξαγωγή της Μπιενάλε, όμως, ανάμεσα σε δύο ανοιχτά πολεμικά μέτωπα δεν θα επιτρέψει όπως όλα δείχνουν – τουλάχιστον σε επίπεδο εθνικών περιπτέρων – να κρατηθούν οι τόνοι χαμηλά. Οι διαπληκτισμοί, ο διχασμός, οι απειλές και οι ακυρώσεις έχουν ήδη δημιουργήσει κλίμα έντασης που δύσκολα θα αφήσει ανεπηρέαστους τους επισκέπτες να αφεθούν στο σύμπαν που θέλησε να προτείνει η Κούο.

ΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΕΣ. Μια ματιά στις ηλικίες των συμμετεχόντων μπορεί να δώσει μια πρώτη εικόνα των όσων θα δούμε στην κεντρική έκθεση. Περισσότεροι από το 90% των καλλιτεχνών βρίσκονται εν ζωή και το 60% εξ αυτών ανήκουν στη γενιά Χ (1950 -1980), με τη γηραιότερη να είναι γεννημένη το 1943, όταν στην προηγούμενη διοργάνωση οι αποβιώσαντες αποτελούσαν το 64% του συνόλου.

Είναι σαφές ότι το βάρος πέφτει στο εικαστικό παρόν και στην ώριμη, καταξιωμένη γενιά και μια ματιά στον κατάλογο των καλλιτεχνών το επιβεβαιώνει, ενώ οι μεγάλοι σταρ είναι περιορισμένοι αριθμητικά, αλλά κομβικοί, λειτουργώντας ως σταθερά σημεία αναφοράς για τη διοργάνωση, όπου εκτός από την παρουσία της εμβληματικής μορφής του ντανταϊσμού και της εννοιολογικής τέχνης, Μαρσέλ Ντισάν, μπορεί να εντοπίσει κάποιος: την αμερικανίδα αβανγκάρντ Λόρι Αντερσον, τον διάσημο για τα απόκοσμα γλυπτά του που φοριούνται (soundsuit) Νικ Κέιβ, τον Γαλλοαλγερινό Καντέρ Ατιά – από τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες που διερευνούν την αποικιοκρατία και τη μνήμη –, τον Ουαλίντ Ρααντ από τους πιο ενδιαφέροντες εννοιολογικούς εικαστικούς της Μέσης Ανατολής, με έργο πάνω στην ιστορία και το αρχείο, και τον Αλφρέντο Χαάρ, έναν από τους πιο ισχυρούς πολιτικούς καλλιτέχνες διεθνώς, με έργο πάνω στη γεωπολιτική και τις ανθρωπιστικές κρίσεις. Ισορροπία φαίνεται να υπάρχει γεωγραφικά καθώς οι καλλιτέχνες κατάγονται κατά 50% από τον δυτικό κόσμο και κατά 50% από τον Παγκόσμιο Νότο, όταν στην 60ή Μπιενάλε ο Παγκόσμιος Νότος εκπροσωπούνταν με ποσοστό 75%.

Η ΡΩΣΙΑ. Ενταση σε πολιτικό επίπεδο έχει προκαλέσει το γεγονός ότι η Ρωσία, για πρώτη φορά μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022, θα ενεργοποιήσει εκ νέου το εθνικό της περίπτερο. Ανοιχτές επιστολές και δημόσιες παρεμβάσεις από καλλιτέχνες και πολιτικούς υποστηρίζουν ότι η συμμετοχή της Ρωσίας υπονομεύει το κύρος της διοργάνωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προειδοποίησε ότι ενδέχεται να αναστείλει τη χρηματοδότηση περίπου 2 εκατ. ευρώ για το 2028, εάν κριθεί ότι παραβιάζονται οι κυρώσεις.

Η διοργάνωση ωστόσο ξεκαθάρισε ότι δεν είχε ποτέ απαγορεύσει στη Ρωσία να συμμετάσχει, καθώς κατά κανόνα δεν έχει τη θεσμική δυνατότητα να αποκλείσει εθνικές συμμετοχές. Η Ρωσία θα παρουσιάσει την ομαδική έκθεση «Το δέντρο έχει ριζώσει στον ουρανό» με τη συμμετοχή μουσικών, ποιητών και εικαστικών.

Η ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ. Μία από τις πιο έντονες εσωτερικές κρίσεις εθνικής εκπροσώπησης έζησε η νικήτρια χώρα της προηγούμενης διοργάνωσης, Αυστραλία. Ολα ξεκίνησαν μετά από δημοσιεύματα που αμφισβήτησαν παλαιότερο έργο του επιλεγέντος καλλιτέχνη Χάλεντ Σαμπσάμπι με αναφορά στη Χεζμπολάχ.

Ο κρατικός οργανισμός που διαχειρίζεται το εθνικό περίπτερο επικαλέστηκε κίνδυνο παρατεταμένης και διχαστικής δημόσιας αντιπαράθεσης. Η υπόθεση πήρε γρήγορα πολιτικές διαστάσεις, με μαζικές επιστολές υποστήριξης από καλλιτέχνες και θεσμούς που έκαναν λόγο για κυβερνητική παρέμβαση. Τελικά ο εθνικός φορέας ζήτησε δημόσια συγγνώμη και επανέφερε τη συμμετοχή τού γεννημένου στον Λίβανο Σαμπσάμπι.

ΤΟ ΙΣΡΑΗΛ. Η υπόθεση του ισραηλιτικού περιπτέρου έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο εκτεταμένα και πολιτικά φορτισμένα επεισόδια της φετινής διοργάνωσης, με σχεδόν 200 καλλιτέχνες, επιμελητές και εργαζομένους στον χώρο της τέχνης να υπογράφουν ανοιχτή επιστολή ζητώντας τον αποκλεισμό του Ισραήλ λόγω του πολέμου στη Γάζα. Ο Μπέλου-Σίμιον Φαϊνάρου, που εκπροσωπεί τη χώρα, θα εκθέσει την εγκατάστασή του με κεντρικό στοιχείο έναν σκοτεινό υδάτινο χώρο –, σε νέο χώρο στο Αρσενάλε, καθώς το ισραηλιτικό περίπτερο στους Κήπους ανακαινίζεται.

Ο καλλιτέχνης δηλώνει ότι «δεν υποστηρίζει πολιτιστικά μποϊκοτάζ» και ότι η τέχνη πρέπει να παραμένει χώρος διαλόγου, ανοιχτός σε πολλαπλές φωνές, ακόμη και σε περιόδους έντονων πολιτικών συγκρούσεων και γι’ αυτό δεν θα διατηρήσει το περίπτερο κλειστό, σε αντίθεση με τους συναδέλφους του που το 2024 δεν είχαν επιτρέψει την πρόσβαση στο κοινό σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τον πόλεμο στη Γάζα.

Νότια Αφρική: ακύρωση μέσω Γάζας

Αδειο θα βρουν οι επισκέπτες το περίπτερο της Νότιας Αφρικής μετά την αιφνιδιαστική ακύρωση της συμμετοχής της Γκαμπριέλ Γκολιάθ από το υπουργείο Πολιτισμού της χώρας της. Η λιτή εγκατάστασή της «Ελεγεία» παρουσιάζει επτά φωνές που εμφανίζονται διαδοχικά μέσα από το σκοτάδι σε ένα είδος θρήνου ως αλληγορία συλλογικού πένθους που πραγματεύεται τη βία κατά γυναικών και queer ατόμων, καθώς και τη μνήμη ιστορικών και σύγχρονων συγκρούσεων, με αναφορές και στη Γάζα μέσω του ποιητικού έργου της Παλαιστίνιας Χίμπα Αμπου Νάντα. Οι νοτιοαφρικανικές Αρχές το έκριναν ως «πολιτικά διχαστικό» και απέσυραν την εθνική συμμετοχή στην Μπιενάλε, ενώ η προσφυγή της καλλιτέχνιδας στη Δικαιοσύνη για λογοκρισία απέβη άκαρπη. Το περίπτερο της Νότιας Αφρικής θα μείνει άδειο, η «Ελεγεία» όμως θα παρουσιαστεί σε μια εκκλησία της Βενετίας.

Χείρα Τραμπ και στην αποστολή των ΗΠΑ

Προεδρικός δάκτυλος εκτιμάται ότι παρενέβη για την επιλογή του αυτοδίδακτου γλύπτη Αλμα Αλεν που θα εκπροσωπήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς ανατράπηκε η θεσμικά κατοχυρωμένη διαδικασία επιλογής καλλιτέχνη από ανεξάρτητη επιτροπή του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Η διαδικασία ανατέθηκε σε μια νεοσύστατη μη κερδοσκοπική οργάνωση χωρίς εγνωσμένη παρουσία στον χώρο, με επικεφαλής την άπειρη Τζένι Παρίδο, ιδιοκτήτρια καταστήματος με τροφές για κατοικίδια και αφού ακυρώθηκε από το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ η αρχική πρόταση που είχε προκριθεί με καλλιτέχνη τον Ρόμπερτ Λατσαρίνι επικαλούμενο παραβίαση στον κανονισμό περί χρηματοδότησης του εγχειρήματος.

Το ελάφι της Ουκρανίας και ο Μπράιαν Ινο

Ενα εκτοπισμένο τσιμεντένιο ελάφι θα κρεμάσει η Ουκρανία με γερανό πάνω από τη λιμνοθάλασσα. Πρόκειται για το έργο της Zάνα Καντίροβα που εγκαταστάθηκε το 2019 στο Ποκρόβσκ της ανατολικής Ουκρανίας και μετακινήθηκε επανειλημμένα καθώς πλησίαζε το μέτωπο. Στο περίπτερο της Γερμανίας η μία από τις δύο καλλιτέχνιδες, η 41χρονη Ενρίκε Νάουμαν, πέθανε τον Φεβρουάριο, αλλά η εγκατάστασή της με παλιά αντικείμενα θα παρουσιαστεί όπως την είχε σχεδιάσει. Τη Βρετανία θα εκπροσωπήσει η νικήτρια του βραβείου Τέρνερ 2017 Λουμπέινα Χίμιντ, μια από τις δυναμικές μορφές του κινήματος των αφρικανικής καταγωγής καλλιτεχνών.

Η Γαλλία συμμετέχει με μία από τις διασημότερες εν ζωή καλλιτέχνιδές της, τη μαροκινής καταγωγής Ιτο Μπαράντα και η Ολλανδία με τον γνώριμο στο ελληνικό κοινό θεατρικό και εικαστικό δημιουργό Ντρίες Βερχόφεν. Καθημερινά σε κοινή θέα θα ζωγραφίζει η Μερίκε Εστνα, που εκπροσωπεί την Εσθονία, πάνω σε 22 λευκούς καμβάδες μήκους 6 μέτρων. Το περίπτερο της Φινλανδίας με την Τζένα Σουτέλα είναι ένα από τα ελάχιστα που θα φιλοξενεί ζωντανούς οργανισμούς: βακτήρια και μούχλα. Ο Εϊ Αρακάουα Νας από την Ιαπωνία  θα εστιάσει στην εμπειρία του ως queer γονέα δίδυμων παιδιών μέσα από μια επιτελεστική εγκατάσταση. Το Βατικανό θέλοντας να εστιάσει την έννοια της ακρόασης ως πνευματικής εμπειρίας συγκεντρώνει σε δύο χώρους 24 διεθνείς καλλιτέχνες, ανάμεσά τους τον Μπράιαν Ινο και την Πάτι Σμιθ. Και η Ελλάδα, όπως έχουμε ήδη παρουσιάσει εκτενώς, συμμετέχει με τον αρχιτέκτονα – εικαστικό Ανδρέα Αγγελιδάκη.

Οι φετινοί σταρ

Εκκλησίες, μικρά και μεγάλα κτίρια, καταστήματα, ακόμη και τα σοκάκια ή τα κανάλια μετατρέπονται σε εκθεσιακούς χώρους την περίοδο της Μπιενάλε, καθώς πολλοί είναι εκείνοι που διεκδικούν τα βλέμματα όσων θα σπεύσουν στην παγκόσμια κονίστρα της τέχνης.

Μαρίνα Αμπράμοβιτς: Για πρώτη φορά η Πινακοθήκη της Ακαδημίας αφιερώνει μια μεγάλη έκθεση σε εν ζωή σύγχρονο καλλιτέχνη, παρουσιάζοντας έναν διάλογο μεταξύ του έργου της Αμπράμοβιτς και της τέχνης της Αναγέννησης.

Ανίς Καπούρ: Εγκαταστάσεις μεγάλης κλίμακας, αρχιτεκτονικά μοντέλα και γλυπτά που εκτείνονται τα τελευταία 50 χρόνια, μαζί με μια σειρά από έργα από καθρέφτες και ανοξείδωτο χάλυβα, στο ίδρυμά του στο Καναρέτζιο.

Ερβιν Βουρμ: Η πρώτη εκτενής μονογραφική έκθεση στην Ιταλία αφιερωμένη στο έργο του αυστριακού γλύπτη, στο μουσείο Φορτούνι.

Γκέοργκ Μπάζελιτς: Η πιο πρόσφατη σειρά έργων ζωγραφικής μεγάλης κλίμακας του γερμανού καλλιτέχνη, στο Ιδρυμα Τσίνι.

Γιαν Φαμπρ: Ο πρώτος εν ζωή καλλιτέχνης που εκθέτει σε έναν από τους πιο ιστορικά σημαντικούς χώρους της Βενετίας, τη Μεγάλη Σχολή του Αγίου Ρόκκου που κοσμείται από έργα του Τιντορέτο. Ο φλαμανδός καλλιτέχνης θα παρουσιάσει τρία γλυπτά από μπρούντζο.

Τζένι Σάβιλ: Η πρώτη μεγάλη έκθεση μιας από τις σημαντικότερες ζωγράφους της εποχής μας στη Βενετία καταγράφει την εξέλιξη του έργου της από τη δεκαετία του 1990 έως σήμερα στην Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης Κα Πεζάρο.

Πέγκι Γκούγκενχαϊμ: Η πρώτη μεγάλης κλίμακας μουσειακή έκθεση που τιμά τα χρόνια της σπουδαίας συλλέκτριας στη Βρετανία και την πρώτη της γκαλερί, στο μουσείο Γκούγκενχαϊμ.

Τζόσεφ Κοσούθ: Μια νέα μεγάλης κλίμακας παρέμβαση βασισμένη σε ένα κείμενο του Μισέλ Φουκό στην Κάζα ντέι τρε όκι.