Μαθήματα δημιουργικής γραφής

Ενα από τα πιο έξυπνα σύγχρονα αστυνομικά μυθιστορήματα κυκλοφόρησε πρόσφατα (πρώτη κυκλοφορία στα ελληνικά το 2018 από τις ίδιες εκδόσεις) του άγγλου μυθιστοριογράφου και σεναριογράφου Αντονι Χόροβιτς (γεν. 1955). Πρόκειται για ένα έργο που αξιοποιεί τη βρετανική λογοτεχνική παράδοση και αποτίει φόρο τιμής στους μεγάλους συγγραφείς του 19ου αιώνα αλλά και του 20ού, όπως στον Κάρολο Ντίκενς, τη Σαρλότ Μπροντέ, τον Χένρι Τζέιμς, την Αγκαθα Κρίστι, τον Αρθουρ Κόναν Ντόιλ, την Π. Ντ. Τζέιμς, τον Καζούο Ισιγκούρο, τον Ιαν ΜακΓιούαν, τον Ιαν Ράνκιν, την Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, αλλά και σε άλλους λιγότερο γνωστούς, οι οποίοι διαμόρφωσαν το λογοτεχνικό τοπίο του Ηνωμένου Βασιλείου και όχι μόνο. Ωστόσο δεν αρκεί μόνο να γνωρίζει καλά ο συγγραφέας τη λογοτεχνική ιστορία του τόπου του για να γράφει καλές αστυνομικές ιστορίες, καθώς εκτός από αυτή τη συνθήκη απαιτείται να έχει ταλέντο. Και ο Αντονι Χόροβιτς αποδεικνύει ότι διαθέτει άφθονο, κάτι που διαπιστώνεται και στα υπόλοιπα μυθιστορήματά του, όπως ενδεικτικά στο Η ποινή είναι θάνατος (Διόπτρα 2020) και Η λέξη είναι φόνος (Διόπτρα 2019).

Το μυθιστόρημα Οι φόνοι της κίσσας είναι ένα whodunit έργο που συνομιλεί με τους κανόνες του είδους κατά πώς αυτοί διαμορφώθηκαν, κυρίως κατά τη διάρκεια της «Χρυσής Εποχής» του, την περίοδο δηλαδή του Μεσοπολέμου. Και διαθέτει όλα τα καλά στοιχεία που αναζητεί ο αναγνώστης: ρέουσα αφήγηση· σύνθετους – όχι χαοτικούς και απωθητικούς – κόσμους, στους οποίους συχνάζουν ολοκληρωμένοι – όχι καρικατούρες – χαρακτήρες· ιστορία μέσα στην ιστορία, δύο ιστορίες οι οποίες, άριστα συνδεδεμένες, συνομιλούν· περιγραφές που αποκαλύπτουν πότε με ειρωνεία και δηκτικά σχόλια και πότε με χιούμορ τα μυστικά της εκδοτικής βιομηχανίας, αλλά και την αλαζονεία των συγγραφέων ή, ακόμα, την τάση ορισμένων να καταφεύγουν στη λογοκλοπή. Και κάνει κάτι επιπλέον ο Αντονι Χόροβιτς· δίνει μαθήματα δημιουργικής γραφής εμμέσως αναφερόμενος σε κανόνες και συστατικά του είδους, όπως για παράδειγμα στην παραπλάνηση.

Σ’ αυτό το έργο συνδυάζεται το «παιχνίδι της γάτας και του ποντικού», προσφιλές μέσον ή εργαλείο της Αγκαθα Κρίστι, με την αναλυτική γραφή της Π. Ντ. Τζέιμς, η οποία συνθέτει τους παράλληλους κόσμους των ηρώων της που εφάπτονται κάποια στιγμή με τη συνδρομή του επιθεωρητή, ενώ οι υποψίες στρέφονται κάθε φορά σε διαφορετικά πρόσωπα και οι ανατροπές όπως και οι εντάσεις επιτείνουν την αγωνία αλλά δημιουργούν ταυτόχρονα αμφιβολίες για όλους και για όλα.

Οταν η Σούζαν Ράιλαντ, υπεύθυνη έκδοσης ενός μικρού εκδοτικού οίκου στο Λονδίνο, διαβάζει το χειρόγραφο του αστυνομικού μυθιστορήματος, με τον τίτλο Αγριες Κίσσες, του επιτυχημένου συγγραφέα Αλαν Κόνγουεϊ με ήρωα τον ντετέκτιβ Ατικους Πιντ, βρίσκεται μπροστά σε ένα παράδοξο: διαπιστώνει ότι λείπουν οι τελευταίες σελίδες του έργου, δηλαδή η λύση του μυστηρίου. Η δυσάρεστη ανατροπή επιτείνει την απογοήτευσή της όταν μαθαίνει ότι ο συγγραφέας του μυθιστορήματος αυτοκτόνησε και ότι η χειρόγραφη επιστολή του βρέθηκε στο γραφείο του εκδότη του. Η υπόθεση του χειρογράφου, η οποία διαδραματίζεται το 1955, στην επαρχία του Μπαθ, αναδεικνύει συνήθειες, προκαταλήψεις και αποτυπώνει την ατμόσφαιρα της δεκαετίας του ’50, ενώ η μετάβαση από το παρελθόν στο παρόν γίνεται με γοργούς αφηγηματικούς ρυθμούς, όπως και η μετακίνηση από την επαρχία στο Λονδίνο, και η αλλαγή του σκηνικού. Η ρεαλιστική ατμόσφαιρα των δύο εποχών, δεκαετίας του ’50 και της σύγχρονης περιόδου, η παραπλάνηση και η αγωνία που δημιουργείται και μέσω των ανατροπών, τα τεχνάσματα με τη χρήση συγκεκριμένων ονομάτων και παιδικών τραγουδιών, τα οποία παραπέμπουν στη «βασίλισσα» του αστυνομικού είδους, συνθέτουν το πειστικό περιβάλλον για την εξέλιξη της ιστορίας.

Διά μέσου των δύο παράλληλων ιστοριών εκφράζονται αντικρουόμενες θέσεις σχετικά με τη στάση των αναγνωστών απέναντι στο αστυνομικό είδος, οι οποίες καταδεικνύουν και την ποικιλία των αναγνωστικών προτιμήσεων. Στην αρχή η ηρωίδα του εξηγεί γιατί απολαμβάνει ο αναγνώστης τα μυθιστορήματα και ιδιαιτέρως τα αστυνομικά. Ιδού τι σημειώνει: «…Η μυθοπλασία απλώς μας επιτρέπει μια κλεφτή ματιά εναλλακτικών διαδρομών. Ισως αυτός είναι ένας από τους λόγους που την απολαμβάνουμε…» Και παρακάτω: «…Είμαι της άποψης ότι δεν μπορείς να αντισταθείς σ’ ένα καλό αστυνομικό έργο: τα μπερδέματα και τις ανατροπές, τα στοιχεία και τις παραπλανήσεις, κι έπειτα, επιτέλους, την ικανοποίηση να σου εξηγούν τα πάντα μ’ έναν τρόπο που σε κάνει να βρίζεις τον εαυτό σου που δεν τα συνδύασες σωστά από την αρχή…». Αργότερα, προς το τέλος της ιστορίας, ο ελληνοβρετανός φίλος της Σούζαν, μέσω του οποίου ο συγγραφέας ειρωνεύεται χαρακτηριστικά των Ελλήνων, όπως είναι η υπερηφάνεια ή ο εγωισμός του άντρα στις προσωπικές του σχέσεις και οι στενοί, συχνά ασφυκτικοί, οικογενειακοί δεσμοί, αποδομεί το αστυνομικό είδος και εκφράζει σοβαρές αμφιβολίες σχετικά με την αξία του, αφού φτάνει στο σημείο να αποκαλέσει τα βιβλία που ανήκουν σ’ αυτό «σκουπίδια», ενώ παρακάτω ανατρέπονται όλα καθώς με πειστικότητα για άλλη μία φορά εξηγείται για ποιον λόγο ή λόγους μας αρέσουν οι αστυνομικές ιστορίες: «…Οι ιστορίες (του αστυνομικού είδους) μιμούνται την εμπειρία μας στον κόσμο. Περιβαλλόμαστε από εντάσεις και αμφισημίες, τις οποίες παλεύουμε τη μισή μας ζωή να λύσουμε, και πιθανότατα θα είμαστε στο νεκροκρέβατό μας, όταν φτάσουμε στη στιγμή εκείνη που το κάθε τι βγάζει νόημα. Σχεδόν κάθε αστυνομικό μυστήριο παρέχει αυτή την υπερβατική ικανοποίηση…» (σελ. 486).

Χαρακτηριστική είναι και η ειρωνική αναφορά σε κάποια στερεότυπα που ακολουθούν τους μεσογειακούς άντρες: «…Ημαστε ξετρελαμένοι ο ένας με τον άλλο. Ξέρεις πώς είναι αυτοί οι μεσογειακοί άντρες…» λέει η ηρωίδα (σελ. 500).

Το μυθιστόρημα αυτό, η ιστορία του οποίου στηρίχθηκε στους κανόνες του κλασικού είδους αλλά και σε ποικίλα σύγχρονα στοιχεία, θα ικανοποιήσει τον αναγνώστη γιατί πέρα από τις σπαζοκεφαλιές και τους ισχυρούς συνδυασμούς των δεδομένων που οδηγούν στη λύση του μυστηρίου, διαθέτει πολλές άλλες αρετές, τρεις από τις οποίες είναι η αφηγηματική δεινότητα, ο οξυδερκής σχολιασμός γεγονότων και νοοτροπιών, και οι ζωντανοί διάλογοι.