Μεταμορφώσεις {LF}και παλινωδίες

Ο Νάρκισσος και Ιανός του Γιώργου Αριστηνού, με υπότιτλο «Οι μεταμορφώσεις του μοντερνισμού στη σύγχρονη Ελλάδα», εκδόθηκε σε μια πρώτη μορφή το 2007 (Μεσόγειος, Πανεπιστήμιο Κύπρου). Ωστόσο οι διορθώσεις που απαιτούνταν έγιναν πλημμελώς με αποτέλεσμα, όπως διατείνεται ο συγγραφέας, να εμφιλοχωρήσουν λάθη εννοιολογικής τάξης, πέρα από τα συνήθως ημαρτημένα που κατέστησαν αναγκαία την παρούσα έκδοση.

Η αρχιτεκτονική διάπλαση του βιβλίου περιλαμβάνει μια εκτεταμένη εισαγωγή στην έννοια του μοντερνισμού και του μεταμοντέρνου, καθώς και μια ανάλυση που προτάσσει τα μορφολογικά-αισθητικά κυρίως στοιχεία του καλλιτεχνικού ρεύματος έναντι των ιδεολογικών (βλ. Jameson, Fredric). Ο μοντερνισμός για τον Αριστηνό, αιρετικός και εσωστρεφής, ανάγει τη γλώσσα και τους ελικοειδείς στυλιστικούς τρόπους της σε προπύργιο της Λογοτεχνίας με Λ κεφαλαίο όπως γράφει ο Μ. Μπλανσό. Οι ενυπάρχουσες δυσκολίες και η αφηγηματική δυστοκία του μοντερνιστικού έργου θα γεννήσουν μια ολόκληρη βιομηχανία ερμηνευτικών σχολιαστών, κυνηγών των υπαινιγμών, για να μεσιτεύσουν ανάμεσα στον αναγνώστη και στον αναχωρητισμό του κειμένου. Η «δυσανάγνωστη» αυτή γραφή, που ούτε στιγμή δεν χάνει την αξία και τον πλούτο της, θα κυοφορήσει την αυτοαναίρεσή της με τη «γλωσσολογική στροφή», όπου πρωτοστατούν η γλώσσα και το ύφος, και τη λεγόμενη Γαλλική Σχολή, η οποία θα διαπρέψει τελικά στον ανορθολογισμό και στην αντι-νεωτερικότητά της… Είναι η ώρα του μεταμοντερισμού.

Η λογοτεχνία επιστρέφει, έστω με τις αβαρίες ενός εκλεκτικισμού, στην εξοστρακισμένη από τις εκσυγχρονιστικές τρίπλες έννοια της πλοκής, του μύθου, της λογικής αλληλουχίας (με τη μορφή ενός χορταστικού παστίτσιου όπως έλεγε ο Γ.Π. Σαββίδης), εξομαλύνοντας τις υφολογικές εκζητήσεις και τους ναρκισσιστικούς ακκισμούς.

Ο Γιώργος Αριστηνός σε αυτό το ρευστό τοπίο επιχειρεί μια στοιχειώδη ταξινόμηση. Αντιγράφω:

«Α) Ριζοσπαστικός μεταμοντερισμός, ο οποίος συνεχίζει και “επιδεινώνει” μάλιστα τους εκφραστικούς τρόπους του μοντερνισμού, ενώ παράλληλα περιορίζει ή κλείνει τη σχέση του με τη ρεαλιστική αναπαράσταση. Η μορφή αυτή είναι πολύ κοντά στη θεωρία της αποδόμησης.

Β) Μετριοπαθής μεταμοντερισμός: Συνάδει με την έννοια του διπλού κώδικα, της διακειμενικής ειρωνείας, του παστίς και της παρωδίας.

Γ) Κιτς ή χαρούμενος (gay) μεταμοντερνισμός, ο οποίος συμφύρει ανόμοια ή ετερογενή στοιχεία, αναπλέει το παρελθόν και την ιστορία, λιγότερο εκλογοτεχνίζοντας και πιο πολύ εκλαϊκεύοντας τον ρόλο της, αδιαφορώντας εντέλει για κάθε κανονιστική αρχή».

Οι συγγραφείς

Στο δεύτερο και μεγαλύτερο τμήμα ανθολογούνται, δειγματίζονται και αναλύονται κριτικά οι συγγραφείς της σύγχρονης λογοτεχνίας, από τη Γυναίκα της Ζάκυθος του Σολωμού έως τον Σάκη Σερέφα και τον Φαίδωνα Ταμβακάκη, για να ακολουθήσει ένα εικαστικό επίμετρο γραμμένο από τον Μάνο Στεφανίδη. Ο Γ. Αριστηνός δεν κρύβει πως τα κριτήριά του είναι υποκειμενικά (και πώς θα ήταν αλλιώς σε έναν κλάδο η πειθαρχία που δεν υπόκειται στους όρους της φυσικής επιστήμης;) αντλώντας από τον μοντερνικό κώδικα και ό,τι στο μεταξύ τροφοδότησε τη σύγκλιση ιστορίας και μυθοπλασίας. Τέλος, πολλά από τα λήμματα είναι γραμμένα από έγκυρους μελετητές της εποχής, μια και ήταν αδύνατον να καλυφθούν από την εμπειρία και ειδίκευση του συντάκτη.

Εχει σημασία η ιδιότυπη ματιά του δοκιμιογράφου και λογοτέχνη. Φαίνεται σε όλο το μήκος του τόμου ιδιαίτερα όταν ανιχνεύει πρόωρα ή σπερματικά δείγματα μοντερνισμού, ακόμη και σε συγγραφείς που είχαν καταδικαστεί σε ηθογραφική κάθειρξη. Ο Παπαδιαμάντης π.χ., από την οπτική της ηθογραφίας που τη συνδαυλίζει η ορθόδοξη πίστη, είναι ένα φαντασιωσικό σύνδρομο, το σύνδρομο μιας εθνικής στέρησης και υπεραναπλήρωσης που αναζητεί στο λαϊκό στοιχείο και τον ποιμαντικό παρηγορητικό λόγο την αντιστάθμιση της μειονεξίας της. Είναι όμως επίσης, από τη σκοπιά ενός αγγελικού δαιμονισμού και μιας λανθάνουσας ερωτικής επιθυμίας, πρόδρομος του μοντερνισμού που χτυπάει με νόημα την πόρτα μας. Η Γυναίκα της Ζάκυθος επίσης δεν είναι καθόλου μια αλληγορική σάτιρα ή συμβολική αναπαράσταση του κακού, αλλά κυρίως το ψυχαναλυτικό ντοκουμέντο ενός τραυματικού εγώ που αναπαράγει τις καταγωγικές φοβίες του, την ανάκληση της πρωταρχικής σκηνής, την απαξίωση του φαλλού, τη ρυπαρότητα της συνουσίας. Ενδιαφέρουσα είναι και η άποψή του για την «Κάθοδο των εννιά» όταν υπογραμμίζει πως τα πρόσωπα που απαρτίζουν την καθημαγμένη ομάδα του Δημοκρατικού Στρατού δεν πορεύονται προς τη σωτηρία. Δεν είναι οι μάρτυρες μιας ορισμένης παράταξης όπως για χρόνια πίστευαν κριτικοί και αναγνώστες, παραπλανημένοι από την αμφισημία του κειμένου, όσο και από την αριστερή κατήχηση. Είναι τα «θύματα» της ανθρώπινης μοίρας. Τέλος, για τον Μιχάλη Μοδινό θα επισημάνει – πέρα από τις μορφολογικές αρετές που τον αναγορεύουν σε ξεχωριστό μπελετρίστα – το μπλαζέ στυλ και το κυνικό φλέγμα που μορφάζει αρνητικά προς την «ηθολογία» της μεσαίας τάξης, το αφήγημα του προσφυγικού νεορεαλισμού, καθώς και τον εμφυλιοπολεμικό βαμπιρισμό που τελευταία θεματίζει συχνά τη λογοτεχνία μας.

Ο Βαγγέλης Κούμπουλης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Νεότερης Ιστορίας του ΕΚΠΑ, σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού «Ιστορία Εικονογραφημένη»