Η λογοτεχνία της μνήμης και των αφανών

Η ατομική μνήμη που συμπλέκεται με τη συλλογική, επηρεάζεται, μεταμορφώνεται και μεταμορφώνει. Σκληρές αλήθειες απέναντι στην εθνική ή την ιδεολογική αλήθεια. Οι μικροϊστορίες των αφανών ανθρώπων της ελληνικής Ιστορίας, στις ψυχές των οποίων στάζει ο μνησιπήμων πόνος. Προφανώς η λογοτεχνική χώρα του Θανάση Βαλτινού, ο οποίος έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 92 ετών, δεν ορίζεται μόνο από αυτά τα χαρακτηριστικά και η πεζογραφία του μένει πλέον παρακαταθήκη ανοιχτή σε πολλαπλές αναγνώσεις ως ξεχωριστό κεφάλαιο της μεταπολεμικής παραγωγής.

Ο συγγραφέας, γεννημένος τον Δεκέμβριο του 1932 στο Καστρί Κυνουρίας, εμφανίζεται για πρώτη φορά στην πεζογραφία το 1963 με το αφήγημα «Η κάθοδος των εννιά», που δημοσιεύεται στο περιοδικό «Εποχές» (το 1978 κυκλοφορεί ως νουβέλα από τον «Κέδρο», ενώ το 1984 διασκευάζεται στον κινηματογράφο από τον Χρίστο Σιόπαχα). Είναι δηλωτικό, λοιπόν, ότι η εκκίνηση γίνεται με τα ανοιχτά ακόμη τραύματα του Εμφυλίου, καθώς ο ανώνυμος στρατιώτης του αφηγήματος εξιστορεί την κάθοδο στον Aδη των 9 ανταρτών όταν πλήττεται η μονάδα τους. Τον επόμενο χρόνο η προφορική αφήγηση αλλάζει χρονική εστίαση: το «Συναξάρι του Αντρέα Κορδοπάτη» δημοσιεύεται στο περιοδικό «Ταχυδρόμος» (θα ανατυπωθεί ως «Συναξάρι Αντρέα Κορδοπάτη: Αμερική» από τον «Κέδρο» το 1972) και ο ήρωας αφηγείται την περιπέτεια της μετανάστευσης στις ΗΠΑ, όπου ψάχνει την τύχη του το 1903. Η συνέχεια θα γραφτεί το 2000 με το «Συναξάρι Αντρέα Κορδοπάτη – βιβλίο δεύτερο: Βαλκανικοί – ’22» για τις περιπέτειες του Ελληνικού Στρατού τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Ξεχωριστή στιγμή, που δείχνει με άλλο τρόπο την παρεμβατικότητά του ήταν η συμμετοχή με το διήγημα «Γύψος» στη συλλογική έκδοση «18 κείμενα» που εν μέσω χούντας (το 1970) κυκλοφόρησε η Νανά Καλλιανέση του «Κέδρου» σε 3.000 αντίτυπα. Στον πρόλογο οι συγγραφείς ανέφεραν: «Επιχειρούμε να επαναλάβουμε, με τον εκφραστικό μας τρόπο ο καθένας, την πίστη μας σε κάποιες θεμελιακές αξίες, με πρώτη ανάμεσά τους το δικαίωμα της ελεύθερης πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας» (τη δική του αφήγηση ύστερα από χρόνια μπορεί κανείς να δει στο https://youtu.be/YbIwXsZRS6c).

Μετά τα «Τρία ελληνικά μονόπρακτα» (Κέδρος, 1978), το «Εθισμός στη νικοτίνη» (στον τόμο «Τρία διηγήματα· Θανάσης Βαλτινός, Χριστόφορος Μηλιώνης, Δημήτρης Νόλλας», Στιγμή, 1984) και το «Μπλε βαθύ σχεδόν μαύρο»(Στιγμή, 1985) έρχεται ένας κομβικός σταθμός στην εργογραφία του με το μυθιστόρημα «Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60», το οποίο του αποφέρει το Α’ Κρατικό Βραβείο το 1990. Γράφει σχετικά ο Δημοσθένης Κούρτοβικ στο «Η ελιά και η φλαμουριά» (εκδ. Πατάκης): «Hταν ήδη γνωστή η ιδιότυπη τεχνική του… να εμφανίζει τα λογοτεχνικά κείμενά του σαν πρωτογενείς προφορικές μαρτυρίες ή άλλου είδους ντοκουμέντα. Αλλά με τα Στοιχεία επιχείρησε κάτι πιο σύνθετο: το ολόγραμμα μιας εποχής από τη σκοπιά των αφανών ανθρώπων της… Το ψηφιδωτό που σχηματίζεται από τέτοιου είδους ”στοιχεία”, είτε αυτούσια είτε σε λογοτεχνική μεταγραφή, είναι το στενό και άχαρο, αλλά με τον τρόπο του δηλωτικό γλωσσικό ένδυμα μέσα στο οποίο ήταν αναγκασμένα να στριμώχνονται τα όνειρα, οι καημοί και οι ανησυχίες εκείνων των ανθρώπων».

Η «Ορθοκωστά»

Το 1994 είναι η επίσης κομβική στιγμή της «Ορθοκωστάς» (Aγρα), που αναφέρεται στην καταστροφή του χωριού του το καλοκαίρι του 1994 από τον ΕΛΑΣ και όχι από τους Γερμανούς. Αν μέχρι τότε η λογοτεχνία του είχε γίνει αποδεκτή από την αριστερή διανόηση, το μυθιστόρημα υπήρξε σημείο καμπής για την αντίστροφη υποδοχή που έφτανε έως και το ανάθεμα. «Το βιβλίο διαβάστηκε και κρίθηκε με όρους ιστορικής αλήθειας και πολιτικής ορθότητας» σημειώνει στην πρόσφατη μελέτη του «Ιστορία, έθνος και μυθιστόρημα στη Μεταπολίτευση» ο Δημήτρης Τζιόβας (ΠΕΚ, 2024). «Ωστόσο, αυτό που πρότεινε ήταν μια εναλλακτική θεώρηση της ιστορίας, βασισμένη στις εκδοχές της και τις προφορικές μαρτυρίες, μια ανθρωπολογική ιστορία από τα κάτω, που καταγράφει τον παραλογισμό της βίας και το παράδοξο της αντίστασης εναντίον της Αντίστασης. Αναζητεί τα προσωπικά κίνητρα, προσπαθώντας να αποϊδεολογικοποιήσει την Αντίσταση και να εξηγήσει γιατί κάποιοι συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς ή γιατί αγρότες αντιστάθηκαν στη συμμετοχή τους στο ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ».

Το σινεμά, η Ακαδημία

Αυτή η απομυθοποίηση της Ιστορίας μέσα από τον παραλογισμό των γεγονότων διαπερνά και το παράλληλο έργο του στο κινηματογραφικό σενάριο ως συνεργάτη του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Στις «Μέρες του ’36» συνυπογράφει με τον σκηνοθέτη, τον Πέτρο Μάρκαρη και τον Στρατή Καρρά, στο «Ταξίδι στα Κύθηρα» με τον Τονίνο Γκουέρα και τον σκηνοθέτη, στο «Μετέωρο βήμα του πελαργού» με τους Τ. Γκουέρα, Π. Μάρκαρη και Θ. Αγγελόπουλο. Συναφείς ιδιότητες, εξάλλου, που συμπληρώνουν το βιογραφικό του στο πλαίσιο αυτού του σημειώματος ήταν ότι διετέλεσε γενικός διευθυντής της ΕΡΤ (1989-1990) και πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου το 2005 – 2006. Υπήρξε επίσης πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, ενώ το 2011 ένας από τους 32 ανθρώπους του πολιτισμού που συνυπέγραψαν το κείμενο «Τολμήστε!» αποκηρύσσοντας τις διαδηλώσεις στις πλατείες, και καλώντας να σταματήσουν «οι λαϊκισμοί και η ανευθυνότητα» ώστε να ομονοήσουν οι πολιτικές δυνάμεις και να συνεχιστεί η πορεία της χώρας στην Ευρώπη. Τα τελευταία χρόνια τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις «Εστία».

• Η κηδεία του Θανάση Βαλτινού θα γίνει το ερχόμενο Σάββατο στις 11 το πρωί
  από το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών