Δρόμοι της ιστορίας ή των ανθρώπων;

Υπάρχουν δύο τρόποι ν’ αντικριζεις την Ιστορία. Ο προσωπικός – με προϋπόθεση βέβαια τη βαθιά γνώση αλλά και τη συγκίνηση, που μπορεί να μεταλλαχθεί σε δυναμίτιδα – και ο αποστασιοποιημένος. Χαιρόμαστε που ένας άνθρωπος του θεάτρου, πραγματικός εργάτης του, όπως η Μιμή Ντενίση, γράφει για ένα γεγονός που σημάδεψε με εγκαυστική τον ελληνικό 20ό αιώνα, ισορροπώντας θαυμαστά ανάμεσα στο αίσθημα και στην πληροφορία. Μαζί με ένα δύσκολα συγκρατημένο δάκρυ.

Ο μεγάλος άγγλος ποιητής λόρδος Τένισον γράφει: «Η κορωνίδα της δυστυχίας είναι να θυμάσαι ευτυχισμένες στιγμές ενώ βρίσκεσαι σε τραγική κατάσταση». Οι πρόσφυγες – όλων των εθνικοτήτων και όλων των εποχών – ξέρουν πολύ καλά τι θα πει αυτό. Και οι πιο ταπεινοί, οι πιο φτωχοί ύστερα από μια σκληρή μέρα στη δουλειά απολάμβαναν το σπιτικό φαγητό τους, καθαροί και στεγασμένοι. Οι πρόσφυγες από τη Συρία και άλλες εμπόλεμες περιοχές έχουν κατακλύσει τη χώρα μας τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα το φετινό καλοκαίρι. Το μεγαλύτερο κομμάτι του ελληνικού λαού τούς έχει περιβάλει με αγάπη και γενναιοδωρία – παρά την οικονομική κρίση -, το κράτος με αμηχανία και έλλειψη οργάνωσης και η Ευρώπη με αδιαφορία και σε ορισμένες περιπτώσεις με άρνηση.

Σχεδόν έναν αιώνα πριν, το 1922-23 η Ελλάδα αγκάλιασε έναν τεράστιο αριθμό ελλήνων προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Παραδόξως εκείνη η εποχή μοιάζει πολύ με τη σημερινή. Η Ελλάδα περνούσε τεράστια οικονομική και πολιτική κρίση, περίμενε ένα δάνειο που δεν ερχόταν, ο λαός ήταν διχασμένος, οι κυβερνήσεις διαδέχονταν η μία την άλλη, η στάση των Ευρωπαίων απέναντι στην Ελλάδα δεν ήταν ξεκάθαρη. Αλλωστε στο θέμα της Καταστροφής είχαν παίξει (ειδικά η Γαλλία και η Ιταλία) πολύ αρνητικό ρόλο, προμηθεύοντας με όπλα τον Κεμάλ και παραμένοντας αμέτοχοι στη διάρκεια του μακελειού στην προκυμαία.  

Η Καταστροφή της Σμύρνης άρχισε στις 9 Σεπτεμβρίου 1922. Τον Οκτώβριο οι Ελληνες της παλιάς Ελλάδας είχαν κιόλας δημιουργήσει έναν Μη Κυβερνητικό Οργανισμό για να ασχοληθεί με τους χιλιάδες πρόσφυγες και είχε συγκεντρώσει ταχύτατα ένα μεγάλο ποσό. Αυτό το ανθρωπιστικό εγχείρημα ήταν τεράστιο και τολμηρό για να το αναλάβουν ιδιώτες, αλλά επιβαλλόταν μέχρι να βρεθεί λύση. Η επιτυχία οφειλόταν – λέει ο πρέσβης και μεγάλος φιλέλληνας Μοργκεντάου – κυρίως στον Επαμεινώνδα Χαρίλαο και στον Στέφανο Δέλτα, πρόεδρο του Ερυθρού Σταυρού, και σε πολλούς άλλους πατριώτες. Με εισήγησή τους είχε δημιουργηθεί το Ταμείο Αποκατάστασης Προσφύγων. Στις 31 Οκτωβρίου το Ταμείο διαλύθηκε και έδωσε τη θέση του στη Διεθνή Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, που δημιουργήθηκε από την Κοινωνία των Εθνών – υπό την προεδρία του Μοργκεντάου – που έδρασε καταλυτικά από τις πρώτες κιόλας ημέρες. Οπως γράφει ο ίδιος, τον συγκίνησε φυσικά η κατάσταση των προσφύγων αλλά και των γηγενών Ελλήνων. Ενας μικρός λαός ούτε 5.000.000 έχοντας εξαντληθεί και εξαντλήσει τους πόρους του, είδε να ρίχνονται στην αγκαλιά του 1.500.000 αδέλφια του. Ολοι αυτοί οι άνθρωποι διωγμένοι από τις αγριότητες του εθνικιστικού τουρκικού κινήματος έφτασαν στα λιμάνια της Ελλάδας μέσα σε λίγες εβδομάδες. Πάνω από 750.000 αρχικά είχαν στριμωχτεί στα νησιά Χίος, Μυτιλήνη, Κρήτη καθώς και στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα. Η κατάστασή τους ήταν αξιοθρήνητη. Είχαν μπει βιαστικά σε κάθε είδους βάρκα, καράβι, πλεούμενο και ταξίδευαν για μέρες χωρίς νερό, χωρίς τροφή, όρθιοι πολλές φορές από το στριμωξίδι. Ο τύφος και η ευλογιά σάρωναν καθώς και οι ψείρες. Γυναίκες γέννησαν, άνθρωποι τρελάθηκαν, άλλοι αυτοκτόνησαν, γέροι πέθαναν στη διάρκεια του ταξιδιού.

Οσοι επέζησαν βγήκαν στις ακτές χωρίς κουβέρτες, χωρίς ρούχα, χωρίς χρήματα. Οι περισσότεροι κουβάλαγαν ήδη την απελπισία έχοντας χάσει τα παιδιά τους, τους γονείς τους, τους άντρες τους. Ωστόσο το μικρό ελληνικό έθνος υποδέχτηκε τους πληγωμένους από τη δυστυχία με ανοιχτή αγκαλιά. Υπήρχαν φυσικά και αυτοί – πάντα υπάρχουν – που ενοχλήθηκαν από την άφιξή τους. Είχαν χάσει τα παιδιά τους στον πόλεμο για τη Μικρά Ασία. Πίστευαν πως οι πρόσφυγες θα έφερναν αναρχία, ένιωθαν πως η Ελλάδα ήταν ήδη πολύ φτωχή για να ταΐσει και άλλα στόματα. «Τουρκόσπορους» τους φώναζαν. Ηταν όμως λίγοι όσοι τους αντιμετώπισαν με τον τρόπο αυτό και οι πρόσφυγες ήταν πολύ δυνατοί πια για να δώσουν σημασία σε τέτοια ζητήματα. Επρεπε να επιβιώσουν. Η Αθήνα που ζούσε τη γαλήνια ζωή μιας μικρής πρωτεύουσας έχασε την ησυχία της, άλλαξε. Οι δρόμοι πλημμύρισαν νέα πρόσωπα. Παράξενοι διάλεκτοι ακούγονταν. Παντού τουρκικές και αρμενικές άγνωστες λέξεις, παράξενες φορεσιές και κουρέλια κυκλοφορούσαν ανάμεσα στους κομψούς Αθηναίους. Τα πεζοδρόμια γεμάτα. Το ίδιο τα πάρκα και οι πλατείες. Οι αγορές, τόσο τακτικές μέχρι τότε, γέμισαν με καροτσάκια μικροπωλητών προσφύγων που πουλούσαν τα υπάρχοντά τους. Η Ακρόπολη αντίκρισε το πιο παράξενο θέαμα εδώ και χρόνια. Γύρω της δημιουργήθηκε μια αγορά προσφύγων που πουλούσαν μικροεμπορεύματα. Το Θησείο γέμισε σκηνές, το ίδιο και ο Πειραιάς που απέκτησε ένα άθλιο στρατόπεδο. Τα ελληνικά νοικοκυριά φιλοξένησαν πολλούς πρόσφυγες. Πάνω από 5.000 δωμάτια τους δέχτηκαν σε σπίτια. Τα σχολεία έγιναν νοσοκομεία και διακόπηκαν τα μαθήματα, τα δημαρχεία έγιναν καταυλισμοί. Στα θεωρεία της Λυρικής Σκηνής κι από μία οικογένεια. Το ίδιο και τα παλιά Ανάκτορα. Κάθε μέρα μοίραζαν ψωμί και τοιχοκολλούνταν ανακοινώσεις με σκοπό να ενωθούν οικογένειες που είχαν χαθεί στη διάρκεια της καταστροφής. Η αθλιότητα δείχνει γραφική όταν τη βλέπεις απέξω. Οι πρόσφυγες φορούσαν παπούτσια από πεταμένα λάστιχα αυτοκινήτων, ρούχα από αλευρόσακους, είχαν τενεκέδες για κατσαρόλες. Πολλοί ήταν συνηθισμένοι στην πολυτέλεια. Ζούσαν ζωή ανάλογη με τις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις στη Σμύρνη. Γυναίκες που περίμεναν ώρες στην ουρά για μια φραντζόλα ψωμί, λίγες εβδομάδες πριν είχαν στο σπίτι τους τα πλουσιότερα εδέσματα. Κουβαριάζονταν σε τσίγκινες καλύβες, ενώ πριν ζούσαν σε μέγαρα. Τώρα ζούσαν όλοι κάτω από τις ίδιες άθλιες συνθήκες. Κι όμως ήταν ευχαριστημένοι και δόξαζαν τον Θεό που επέζησαν καθώς θυμόντουσαν τις φρικτές σκηνές στην προκυμαία της Σμύρνης. Δεν είναι η πρώτη φορά που η αρχαία πόλη μας βλέπει ορδές απελπισμένων προσφύγων. Διαμαρτύρονται πολλοί για την κατάσταση στα νησιά, τις σκηνές που έβλεπα απέναντι από το σπίτι μου στο Πεδίον του Αρεως, στον Βοτανικό. Ομως και αυτοί είχαν σπίτια και τροφή πριν από λίγο καιρό. Κανείς δεν γίνεται πρόσφυγας με τη θέλησή του. Ιστορίες όπως αυτή της Σμύρνης ξεχνιούνται εύκολα. Η Ελλάδα ωστόσο πρέπει να τις θυμάται γιατί είναι πάντα στο μάτι του κυκλώνα λόγω θέσης. Και πάντα θα δείχνει το μεγαλείο της προς τους αδύναμους που υποφέρουν. Πρέπει ωστόσο να μάθει να πιέζει πολύ περισσότερο την πλούσια και διπλωμάτισσα Ευρώπη, να είναι πλάι της σε τέτοιες στιγμές ανθρωπιστικής κρίσης.

Η ρημαγμένη Ελλάδα του 1922 τα κατάφερε. Οι πρόσφυγες όχι μόνο επιβίωσαν, αλλά έκαναν την παλιά Ελλάδα πολύ δυνατότερη. Μπορεί αυτοί οι χιλιάδες απελπισμένοι πρόσφυγες που βλέπουμε σήμερα να βοηθήσουν την Ευρώπη να γίνει πιο ανθρώπινη, αν αποφασίσει να σταθεί πραγματικά πλάι τους.