Βάλε και λίγο συναίσθημα
Τι είναι αυτό που σήμερα κινητοποιεί και διεγείρει στην πολιτική, στην τέχνη, στον πολιτισμό; Είναι οι ιδέες, τα πρόσωπα, τα προγράμματα, οι πρωτοπορίες, οι πειραματισμοί; Όχι, είναι το συναίσθημα!
Ο θυμός, η αγανάκτηση, ο φόβος, η ελπίδα, η αγάπη, το μίσος, η ανασφάλεια, ο φθόνος, η ματαίωση, η εμπιστοσύνη, η ντροπή, η συγχώρεση, η συμπόνια. Η συνταγή «βάλε και λίγο συναίσθημα» μοιάζει ακαταμάχητη.
Η συναισθηματική παράμετρος διαπερνά κάθε κοινωνικοπολιτικό και πολιτισμικό φαινόμενο. Όλα περνούν μέσα από ένα θυμικό φίλτρο. Ακόμη και στα μέσα ή τα κοινωνικά δίκτυα η επικοινωνία έχει ως κύριο στόχο την πρόκληση συναισθηματικών αντιδράσεων.
Η ίδια η πολιτική έχει σε μεγάλο βαθμό μετατραπεί σε διαχείριση και παραγωγή συναισθημάτων. Αντισυστημικές και mainstream πολιτικές δυνάμεις επενδύουν εκεί. Τα κόμματα δεν επιδιώκουν τόσο να πείσουν με επιχειρήματα και ορθολογικά σχέδια, αλλά να συγκινήσουν, να εξοργίσουν, να φοβίσουν ξύνοντας τραύματα και μνήμες.
Το πώς θα μετατραπεί σε πολιτικό κεφάλαιο η διάχυτη δυσφορία φαντάζει για πολλούς ως κεντρικό επίδικο, παρακάμπτοντας όμως δυσκολότερα ερωτήματα που προϋποθέτουν επεξεργασίες.
Η συναισθηματοποίηση της δημόσιας σφαίρας δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες ήδη από το γύρισμα του 21ου αιώνα γίνεται λόγος για «συναισθηματική» ή «θυμική στροφή».
Οι Πολιτικές Επιστήμες, η Ιστορία, η Φιλοσοφία, οι σπουδές Μέσων και Επικοινωνίας, η Κοινωνιολογία έχουν αναδείξει τη σημασία της συγκινησιακής διάστασης και το συναισθηματικό υπόβαθρο των πολιτικών και πολιτισμικών φαινομένων: από τα κοινωνικά κινήματα, τους «αγανακτισμένους» και την άνοδο εθνικισμών, λαϊκισμών και αυταρχισμών μέχρι τις αναζητήσεις της αυθεντικότητας και την κυριαρχία της κουλτούρας της νοσταλγικής αναβίωσης.
Στο βιβλίο του Νίκου Δεμερτζή «Η πολιτική κοινωνιολογία της συγκίνησης. Δοκίμια για το τραύμα και τη ressentiment» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2026) περιγράφεται το αναδυόμενο υποπεδίο της κοινωνιολογίας που διερευνά το σύνθετο πλέγμα πολιτικής – συναισθήματος, ενσωματώνοντας οπτικές από την ψυχολογία και τις πολιτισμικές σπουδές.
Ο συγγραφέας εστιάζει στα σχεσιακά πολιτικά συναισθήματα και τις συγκινησιακά φορτισμένες εμπειρίες (τραύμα, εθνική ταυτότητα, μνήμη, αγανάκτηση, συμφιλίωση, λαϊκισμός), διερευνώντας τη λειτουργία και τη δραστικότητά τους όχι μόνο στην πολιτική ζωή αλλά και στις πολιτικές της ζωής (life politics).
Το ερώτημα, επομένως, είναι ποια πολιτική του συναισθήματος διαμορφώνεται σήμερα, στην εποχή του κυνισμού και της διακινδύνευσης. Ποια ηθικά συναισθήματα ενεργοποιούνται, ποιες συλλογικές ταυτότητες συγκροτούν και προς ποιες κατευθύνσεις διοχετεύονται.
Η κυριαρχία του συναισθήματος είναι ορατή και στην πολιτιστική παραγωγή, τη λογοτεχνία και τις τέχνες. Και εύλογα, θα πει κανείς, αφού η τέχνη ενδιαφέρεται καταστατικά για το «πώς προκαλείται η συγκίνηση». Σήμερα, ωστόσο, θα πρέπει να προσέξουμε ότι το ερώτημα απαντάται σχεδόν μονοσήμαντα: με την έκθεση του προσωπικού βιώματος. Η έκρηξη αυτοβιογραφικών αφηγήσεων, προσωπικών ή οικογενειακών ιστοριών, στη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο ακόμα και στις εικαστικές τέχνες εξηγείται, σε έναν βαθμό, από την αυξανόμενη ανάγκη για συναισθηματικές ταυτίσεις, αναζητήσεις της αυθεντικότητας, δημόσια έκθεση της ευαισθησίας και της ευαλωτότητας. Σαν να διαμορφώνεται μια άτυπη απαίτηση προς τους δημιουργούς να εκθέτουν συναισθηματικά τον εαυτό τους, να προσφέρουν στο κοινό όχι μόνο ένα έργο αλλά και ένα κομμάτι της προσωπικής τους εμπειρίας.
Ασφαλώς πολιτική και τέχνη χωρίς συναίσθημα δεν υπάρχουν. Και η ψυχρή ορθολογικότητα δεν είναι υπερασπίσιμη. Το ζήτημα όμως είναι περίπλοκο. Η συναισθηματική στροφή μπορεί να διευρύνει την πολιτιστική δημοκρατία, καθιστώντας ορατές αποκλεισμένες εμπειρίες, αλλά μπορεί επίσης να οδηγήσει σε μια νέα τυποποίηση της συγκίνησης και εργαλειοποίηση του συναισθήματος, εμποδίζοντας τη συζήτηση με έλλογα επιχειρήματα και κριτικές αποστάσεις. Η έκλυση συναισθηματικής ενέργειας μοιάζει αναγκαιότητα της εποχής. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η συγκίνηση παύει να αποτελεί αφετηρία σκέψης και μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, όταν δηλαδή η συναισθηματική ένταση υποκαθιστά τη σκέψη. Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι να βάλουμε περισσότερο ή λιγότερο συναίσθημα στην ζωή μας. Είναι να βρούμε έναν τρόπο να σκεφτόμαστε και να αισθανόμαστε ως κοινωνικά υποκείμενα χωρίς το ένα να ακυρώνει το άλλο.
Ο Κώστας Καραβίδας είναι μέλος ΕΔΙΠ στο τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
















