Πάθη και παθήματα στην Κέρκυρα

Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης (1872-1923), γόνος αριστοκρατικής οικογένειας της Κέρκυρας, μεγάλωσε στο πνευματικό περιβάλλον του τόπου του, έχοντας αναπτύξει σχέσεις με προσωπικότητες όπως τον Λορέντζο Μαβίλη (1860-1912). Απέκτησε ευρεία μόρφωση και μπόρεσε να μεταφράσει εμβληματικά έργα, μεταξύ άλλων το De Rerum Natura του Λουκρήτιου και τα Γεωργικά του Βιργιλίου.

Μαζί με τον Κωνσταντίνο Χατζόπουλο (1868-1920), τον οποίο γνώρισε στη Γερμανία, όπου διέμεινε δύο έτη, συνεχίζει την παράδοση της ηθογραφίας που, όμως, αυτός θα την εξελίξει χρησιμοποιώντας τις κατάλληλες αφηγηματικές τεχνικές και τα εκφραστικά μέσα. Ο επιτυχής συνδυασμός, άλλωστε, θέματος και αφηγηματικών τεχνικών καθιστούν τα διηγήματά του αλλά και τα υπόλοιπα έργα του ακόμα και σήμερα πρωτότυπα, κάθε άλλο παρά παρωχημένα. Οταν επέστρεψε από τη Γερμανία, όπου είχε δεχτεί επιδράσεις από το έργο του Νίτσε, οι οποίες γίνονται φανερές στη νουβέλα του Πάθος (1899, περιοδικό «Η Τέχνη»), στην Κέρκυρα, αφιερώθηκε στο γράψιμο. Ωστόσο, οι απόψεις του Χατζόπουλου, αλλά και εκείνες του Γεωργίου Σκληρού (Τραπεζούντα 1878 – Κάιρο 1919), οι οποίες εκφράζονται στο έργο του Το κοινωνικό μας ζήτημα (1907), έργο που θέτει τις βάσεις του σοσιαλισμού, δεν θα τον αφήσουν ανεπηρέαστο.

Μεταξύ των πρώτων δημοσιευμένων έργων του σε εφημερίδες και περιοδικά, τα Διηγήματα, Οι Κορφιάτικες ιστορίες, που εκτείνονται από το 1898, όταν γράφτηκε ένα από τα πλέον συμπυκνωμένα σε περιγραφές και ιδέες διηγήματα, το Πίστομα –σημαίνει «μπρούμυτα» –, έως το 1912 με το διήγημα Αμάρτησε, το οποίο δεν διαθέτει την ίδια δύναμη με όσα είχαν προηγηθεί, διακρίνονται για τη ρεαλιστική γραφή, την ηθογραφική διάσταση και τα λαογραφικά στοιχεία, αλλά και τη ζωντανή κερκυραϊκή ιδιωματική γλώσσα. Το στοιχείο, όμως, που ξεχωρίζει σ’ αυτά τα διηγήματα είναι το ψυχολογικό βάθος των χαρακτήρων, το οποίο άλλοτε αποδίδεται με λιτό τρόπο και άλλοτε με την ακριβή περιγραφή περιστατικών που το αντανακλούν. Αυτή η πλευρά, άλλωστε, των διηγημάτων τα καθιστά επίκαιρα ακόμα και σήμερα.

Και μπορεί οι ιστορίες να στηρίζονται, πιθανόν, σε πραγματικά γεγονότα, προβάλλουν ωστόσο μέσω του γλωσσικού οργάνου, της ακριβούς περιγραφής και των ευθύβολων διαλόγων, καθώς και της ψυχολογίας των ηρώων, τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης, τα ένστικτα, τις εσωτερικές συγκρούσεις, τις αντιθέσεις, αλλά και τις επιλογές τους που διαμορφώνονται σύμφωνα με τις απαιτήσεις του κλειστού κοινωνικού περιβάλλοντος.

Η ψυχολογική αποτύπωση, που πραγματοποιείται με λιτά μέσα, συντελεί στην ανάπτυξη της ιστορίας ακόμα και σε εκείνες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες αυτή είναι σύντομη. Στα δύο πρώτα διηγήματα της συλλογής, το Πίστομα και Ακόμα, η μικρή φόρμα δεν αποτελεί μειονέκτημα, αντιθέτως δείχνει πόσο εύστοχα μπορεί να μετατραπούν τα στιγμιότυπα που περιγράφονται με οικονομία στη χρήση των λέξεων, αλλά με ένταση, σε ένα και μόνο επεισόδιο, στο οποίο παρουσιάζεται η εσωτερική σύγκρουση των ηρώων. Στο Πίστομα, μάλιστα, το αποκορύφωμα δεν είναι άλλο παρά το τέλος, η τελική σκηνή όπου οι τέσσερις λέξεις συμπυκνώνουν την ψυχολογική ένταση και τη δραματική κατάληξη που έχει η έκβαση της ιστορίας.

Ενστικτα

Σε όλα τα διηγήματα κυρίαρχη θέση έχουν τα πάθη, οι σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης, τα ένστικτα, τα οποία δημιουργούν το εκρηκτικό πλαίσιο εντός του οποίου αναπτύσσονται οι υποθέσεις, που απεικονίζουν τη νοοτροπία των κατοίκων της κερκυραϊκής επαρχίας. Το ερωτικό πάθος που δεν χαλιναγωγείται, η μοιχεία, οι οικονομικές διαφορές, οι αντιζηλίες, το εκδικητικό μένος πυροδοτούν εντάσεις και οδηγούν τα άτομα στην καταστροφή. Στο διήγημα Κάιν παρακολουθείται η σύγκρουση μεταξύ του υγιούς και του νοσηρού, η αιώνια αντιπαράθεση του καλού με το κακό, στη Ζωή του χωριού και την Υπόληψη αποδίδεται η δύναμη της κλειστής κοινωνίας στις προσωπικές αποφάσεις των ατόμων, ενώ στην Αγάπη παράνομη παρουσιάζεται ένα θέμα τολμηρό και πάντα επίκαιρο, όπως το πάθος ενός πατέρα για τη γυναίκα του γιου του. Εδώ, αυτό που δεν ξεκαθαρίζεται είναι η στάση της νύφης, αν δηλαδή υπέκυψε στον ισχυρό από φόβο ή αν και η ίδια έτρεφε συναισθήματα για εκείνον. Η δική της πτυχή παραγκωνίζεται από την ορμητικότητα του πάθους του άντρα. Το συγκεκριμένο διήγημα φέρνει στον νου το μυθιστόρημα της ιρλανδής συγγραφέως Τζόζεφιν Χαρτ με τον τίτλο Damage (ελληνικά Μοιραίο πάθος, μετάφραση Μαρία Δαγκλή, Ωκεανίδα 1992, και πιο πρόσφατα με τον ίδιο τίτλο, σε μετάφραση Τάσου Ψάρρη, Βακχικόν 2017), στο οποίο στηρίχθηκε η ταινία του Λουί Μαλ Μοιραίο πάθος (1992), με τους εξαιρετικούς Τζέρεμι Αϊρονς και Ζιλιέτ Μπινός. Σ’ αυτό το έργο, ένας βρετανός πολιτικός ερωτεύεται παράφορα την αρραβωνιαστικιά του γιου του, με καταστροφικές συνέπειες για τον ίδιο και την οικογένειά του.

Τα Διηγήματα, που εκδίδονται πολύ συχνά από διάφορους εκδοτικούς οίκους, πρόσφατα εξεδόθησαν σε επετειακή αναθεωρημένη έκδοση από τις εκδόσεις ΚΕΙΜΕΝΑ και την Αναγνωστική Εταιρία Κερκύρας. Η έκδοση είναι εμπλουτισμένη από είκοσι χαρακτικά του κερκυραίου χαράκτη Μάρκου Ζαβιτζιάνου (1884-1923), τα οποία είναι εμπνευσμένα από τα Διηγήματα του Κ. Θεοτόκη, όπως και από μελέτες για το έργο του συγγραφέα. Το Γλωσσάρι του Φίλιππου Βλάχου, στο τέλος, λειτουργεί υποστηρικτικά. Εξάλλου ο κερκυραίος εκδότης είχε αφιερωθεί στο έργο του Κ. Θεοτόκη, και μάλιστα το πρώτο βιβλίο που εξέδωσε, στον εκδοτικό οίκο ΚΕΙΜΕΝΑ, που δημιούργησε  το 1969, ήταν η νουβέλα Η Τιμή και το Χρήμα.

Απόσπασμα από το «Πίστομα»:

«Δεν επρόφερνε λέξη και το πρόσωπό του ήτουν χλομό, και ο ίδρος, που έβρεχε το μέτωπό του, έβγαινε κρύος. Το σταχτί φως που έπεφτε από τον ουρανόν εχρωμάτιζε παράξενα τον τόπο· το χινόπωρο την αυγήν εκείνην έλεγεν όλη του τη θλίψη. Η γυναίκα εκοίταζε περίεργη κι ανήσυχη, και το παιδάκι επαιγνιδούσε με τα γουλιά και με τα χώματα που ανάσκαφτεν ο κακούργος. Κι εφάνη για μια στιγμήν ο ήλιος κι εχρύσωσε τα ξανθά μαλλιά του νήπιου που αγγελικά χαμογέλασε. Κι ωστόσο ο λάκκος ήτουν έτοιμος, κι ο Κουκουλιώτης ακουμπώντας στο φτυάρι, είπε της γυναικός του: “Βαλ’ το πίστομα μέσα”».