Ανθρωποι ριγμένοι {LF}σε έναν κόσμο εχθρικό

Τραγικές στιγμές αλλά και κωμικές καταστάσεις διαβάζουμε στη συλλογή τεσσάρων σύντομων ιστοριών του Τόμας Μπέρνχαρντ (1931 – 1989), που τιτλοφορείται Ο Γκαίτε Πεθένει και κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κέλευθος σε ρέουσα μετάφραση της Σοφίας Αυγερινού.

Ο Bernhard είχε ένα ιδιαίτερο στυλ πεζογραφίας, με μεγάλους έμπλεους μουσικότητας μονολόγους. Στον μικρό αυτό τόμο, ο αναγνώστης θα απολαύσει το λογοτεχνικό ύφος του βραβευμένου αυστριακού γερμανόφωνου θεατρικού συγγραφέα και ποιητή, ενός στυλίστα με μοναδική πένα που γοήτευσε και επηρέασε μεταγενέστερους συγγραφείς. Ή ενδέχεται και όχι, επειδή ο αναγνώστης μπορεί να αποθαρρυνθεί από τις επαναληπτικές προτάσεις του (μία από τις αφηγηματικές τεχνικές του) και εν τέλει να μη γοητευτεί από το σκωπτικό του ύφος και από την, κατά πολλούς μελετητές του, λογοτεχνική ιδιοφυΐα του.

Οι πρωταγωνιστές των τεσσάρων αυτών ιστοριών που πρωτοδημοσιεύτηκαν σε περιοδικά τη δεκαετία του ’80, άλλοτε βρίσκονται στα όρια της παραφροσύνης και άλλοτε ασφυκτιούν σε ένα περιβάλλον τουλάχιστον εχθρικό. Στην πρώτη ιστορία, Ο Γκαίτε Πεθένει, (η ανορθογραφία του τίτλου ακολουθεί κατ’ αναλογία την ανορθογραφία στον πρωτότυπο τίτλο «schtirbt» αντί για «stirbt»), τελευταία επιθυμία του Γκαίτε είναι να τον επισκεφθεί στις 22 Μαρτίου (την ημέρα του θανάτου του) ο «πιο αξιοσέβαστος όλων», ο φιλόσοφος Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, ο οποίος γεννήθηκε πενήντα εφτά χρόνια μετά τον θάνατό του. Επιθυμία την οποία ζητεί επιτακτικά να εκτελέσουν οι γραμματείς του. «[…] Προσκαλέστε τον να έρθει στη Βαϊμάρη… αυτή είναι η επιθυμία της ζωής μου… άλλη επιθυμία δεν έχω πια. Αν ζούσαν ο Σοπενχάουερ και ο Στίφτερ», οι οποίοι ήταν σύγχρονοι του Γκαίτε, «θα τους καλούσα κι αυτούς μαζί με τον Βιτγκενστάιν […]». Ο,τι σύμφωνα με τους φυσικούς νόμους είναι αδύνατον να συμβεί, παρουσιάζεται ως κάτι δυνατό. Ενα χρονικό απολαυστικό παιχνίδι του Bernhard με τον αναγνώστη για τα μεγάλα πνεύματα που εν δυνάμει συναντώνται.

Στη δεύτερη και τρίτη ιστορία διαβάζουμε για το πώς είναι να μεγαλώνει κάποιος σε οικογένειες που στερούνται αγάπης, τρυφερότητας, κατανόησης. Ο αφηγητής, ηλικίας σαράντα δύο ετών, μένει ακόμα με τους γονείς του και καταφεύγει στη λογοτεχνία για να βρει διέξοδο στις δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Ξεσπά εναντίον των αδικιών που έχει βιώσει. «[…]Ποτέ δεν είχα πατέρα και ποτέ δεν είχα μάνα, αλλά πάντοτε είχα τον Μοντέν μου. Οι γεννήτορές μου που ποτέ δεν θέλω να τους αποκαλώ πατέρα και μάνα, με απέρριψαν από την πρώτη στιγμή, και, τις συνέπειες αυτής της απόρριψης τις εισέπραξα ήδη από πολύ νωρίς και έτρεξα κατευθείαν στην αγκαλιά του Μοντέν μου, αυτή είναι η αλήθεια[…]». Διαβάζουμε και για το πώς στα παιδικά χρόνια δημιουργούνται τραύματα που ακολουθούν την ενήλικη ζωή. Το παράπονο δύο παιδιών για τους γονείς τους, ανήμπορα να επαναστατήσουν σε αυτήν την καταπιεστική καταδίκη που η μοίρα τους όρισε σε μια συνομιλία όμως μονοδιάστατη με ύφος κατηγορητηρίου από τον έναν στον άλλον. «[…] Οι γονείς μου πάντα με κατηγορούσαν που υπάρχω, του είπα, όπως και οι δικοί σου πάντα σε κατηγορούσαν για το ίδιο πράγμα, με τιμωρούσαν, χαρακτηρίζοντάς με διαρκώς παρείσακτο, που είχε εμποδίσει και τελικά καταστρέψει τη γαμήλια και συνεπώς ανθρώπινη εξέλιξή τους, όπως οι δικοί σου πάντοτε σου έλεγαν πως τους κατέστρεψες, είπα. Οταν έμπαινες στο σπίτι, σε υποδέχονταν με απειλές και μόνο με απειλές, όπως κι εμένα οι δικοί μου, όταν έμπαινα στο σπίτι, πάντα με υποδέχονταν με μια απειλή, προπάντων με εκείνη τη θανάσιμη, πως ήμουν ο θάνατός τους… Ούτε ο δικός σου πατέρας έλεγε τίποτα όταν η μητέρα σου σε τυραννούσε με τα λόγια και κόντευε να σε σκοτώσει με ραβδισμούς […]». Ενώ ο ένας από τους δύο κατάφερε να συγκρουστεί με τους γονείς του, ο άλλος δεν μπόρεσε και κατέληξε στα πενήντα δύο του ένας άνθρωπος «μαραζωμένος». Ισως να σκεφτεί κάποιος, και οι δύο να είναι το ίδιο πρόσωπο, γεγονός που δικαιολογεί τις κοινές εμπειρίες. «[…] Και φοράς τον ανοιχτοπράσινο σκούφο στο κεφάλι, αυτόν που έπλεξε η μάνα σου, ντουζίνες ολόκληρες τέτοιους ανοιχτοπράσινους σκούφους, όπως η δική μου είχε πλέξει ντουζίνες ανοιχτόχρωμους κόκκινους σκούφους[…]». Ο Bernhard αγανακτεί για την ύπαρξη, για το είναι, για την ίδια τη ζωή.

Η αποπνικτική ατμόσφαιρα παραδίδει τη σκυτάλη στην απαξίωση στην τέταρτη ιστορία. Ο αφηγητής ταξιδεύει «πιθανόν τελώντας σε κατάσταση ατελέσφορης τρέλας», προκειμένου να ξεφύγει από τη χώρα του, την Αυστρία. «[…] Σε καμία περίπτωση δεν θέλω να επιτρέψω στην Αυστρία… εκτός και με αναγκάσουν με τη βία… είδα στον ύπνο μου την Αυστρία ως τη γελοιωδέστερη χώρα του κόσμου[…]». Αφού πέρασε από Κίεβο, Αμβούργο, Οσλο, τριγυρνάει στη Βόρεια Αμερική για να υλοποιήσει τα σχέδιά του που σχετίζονται με την υπαρξιακή φιλοσοφία.

Θα ήταν πολύ κατατοπιστικό αν η αξιόλογη αυτή έκδοση συμπεριλάμβανε και ένα επίμετρο για τον σημαντικό Thomas Bernhard, για τον οποίο ο Τζορτζ Στάινερ έλεγε ότι είναι: «Ο καλύτερος δημιουργός της γερμανικής πεζογραφίας μετά τον Κάφκα και τον Μούζιλ», καθώς ο αναγνώστης θα μπορούσε έτσι να κατανοήσει ευκολότερα τα υπαρξιακά, θρησκευτικά και κοινωνικά ζητήματα που απασχολούσαν τον συγγραφέα και επηρέασαν το έργο του.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece