Τέλος στις συνδρομές – παγίδες στο Διαδίκτυο σχεδιάζει η ΕΕ

Τέλος στις διαδικτυακές συνδρομές που ενεργοποιούνται εύκολα αλλά ακυρώνονται δύσκολα, στις κρυφές χρεώσεις που εμφανίζονται λίγο πριν από την ολοκλήρωση μιας αγοράς και στις παραπλανητικές πρακτικές που ωθούν τους καταναλωτές να ξοδεύουν περισσότερα χρήματα επιχειρεί να βάλει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Με τη νέα πρόταση για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη, που παρουσιάστηκε στις Βρυξέλλες (11/11), η Κομισιόν επιδιώκει να αλλάξει τους κανόνες λειτουργίας των ηλεκτρονικών υπηρεσιών και του διαδικτυακού εμπορίου, ενισχύοντας την προστασία εκατομμυρίων Ευρωπαίων χρηστών.

Στο επίκεντρο βρίσκονται οι λεγόμενες «σκοτεινές πρακτικές σχεδιασμού» (dark patterns), δηλαδή τεχνικές που χρησιμοποιούν ιστοσελίδες και εφαρμογές για να επηρεάζουν τις αποφάσεις των καταναλωτών. Πρόκειται για μηνύματα που δημιουργούν τεχνητή αίσθηση επείγοντος, παραπλανητικές επιλογές και διαδικασίες που καθιστούν δυσκολότερη την απόρριψη μιας προσφοράς από την αποδοχή της.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι ειδοποιήσεις ότι «απομένει μόνο ένα προϊόν» ή ότι «πέντε ακόμη πελάτες ενδιαφέρονται», όταν οι πληροφορίες αυτές δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται μηνύματα που επιχειρούν να δημιουργήσουν ενοχές στον χρήστη επειδή αρνείται μια προσφορά, καθώς και η αυτόματη προσθήκη προϊόντων στο ηλεκτρονικό καλάθι χωρίς τη σαφή συγκατάθεσή του.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις ψηφιακές συνδρομές, μια αγορά που περιλαμβάνει υπηρεσίες streaming, εφαρμογές, πλατφόρμες ψυχαγωγίας και λογισμικό. Η Επιτροπή προτείνει οι επιχειρήσεις να υποχρεούνται να προσφέρουν απλές διαδικασίες ακύρωσης, να ενημερώνουν εγκαίρως για τις αυτόματες ανανεώσεις και να εξασφαλίζουν τη ρητή συγκατάθεση του καταναλωτή πριν μετατρέψουν μια δωρεάν δοκιμαστική περίοδο σε συνδρομή επί πληρωμή.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι μια υπηρεσία που προσφέρει δωρεάν πρόσβαση για έναν μήνα δεν θα μπορεί να αρχίζει να χρεώνει τον χρήστη χωρίς την προβλεπόμενη ενημέρωση και συναίνεση. Αντίστοιχα, η διακοπή μιας συνδρομής δεν θα πρέπει να απαιτεί πολύπλοκες διαδικασίες, αλλεπάλληλα μηνύματα ή επικοινωνία με διαφορετικά τμήματα εξυπηρέτησης.

Αλλαγές προτείνονται και στον τρόπο εμφάνισης των τιμών. Οι διαδικτυακές επιχειρήσεις θα πρέπει να παρουσιάζουν εξαρχής το συνολικό κόστος ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεωτικών τελών και επιβαρύνσεων. Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται να περιοριστεί η πρακτική κατά την οποία μια αρχικά ελκυστική τιμή αυξάνεται σταδιακά όσο ο καταναλωτής προχωρά προς την πληρωμή.

Η ρύθμιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τις κρατήσεις ταξιδιών, τα αεροπορικά εισιτήρια και τις ηλεκτρονικές πλατφόρμες πώλησης εισιτηρίων για συναυλίες και αθλητικές διοργανώσεις. Στις περιπτώσεις δυναμικής τιμολόγησης, όπου το κόστος μεταβάλλεται ανάλογα με τη ζήτηση, οι επιχειρήσεις θα υποχρεούνται να παρέχουν σαφέστερη ενημέρωση για την εξέλιξη των τιμών και το ανώτατο πιθανό κόστος.

Ένα ακόμη πεδίο παρέμβασης αφορά τις ψηφιακές υπηρεσίες που σχεδιάζονται ώστε να παρατείνουν όσο το δυνατόν περισσότερο τον χρόνο παραμονής των χρηστών. Η Επιτροπή προτείνει να μπορούν οι καταναλωτές να απενεργοποιούν λειτουργίες όπως η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και οι ειδοποιήσεις που δεν συνδέονται άμεσα με τη δραστηριότητά τους.

Ιδιαίτερη προστασία προβλέπεται για τους ανηλίκους που χρησιμοποιούν βιντεοπαιχνίδια. Η πρόταση περιλαμβάνει απαγόρευση των λεγόμενων loot boxes, δηλαδή ψηφιακών πακέτων με τυχαίες ανταμοιβές που αποκτώνται έναντι πληρωμής, καθώς και μηχανισμών που επιτρέπουν στους παίκτες να αγοράζουν πλεονεκτήματα για να προχωρούν ευκολότερα στο παιχνίδι.

Παράλληλα, οι εταιρείες θα πρέπει να εμφανίζουν την πραγματική χρηματική αξία των αγορών που πραγματοποιούνται μέσω εικονικών νομισμάτων. Για τους ανηλίκους, η χρήση τέτοιων ψηφιακών νομισμάτων θα πρέπει να είναι απενεργοποιημένη από προεπιλογή.

Νέες υποχρεώσεις προβλέπονται και για τους influencers. Όσοι αμείβονται για να προωθούν προϊόντα ή υπηρεσίες θα πρέπει να δηλώνουν με σαφήνεια τον διαφημιστικό χαρακτήρα των αναρτήσεών τους. Ευθύνη συμμόρφωσης θα έχουν επίσης οι εταιρείες και τα διαφημιστικά γραφεία που συνεργάζονται μαζί τους.

Το οικονομικό διακύβευμα είναι σημαντικό. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η εφαρμογή των προτεινόμενων μέτρων θα μπορούσε να εξοικονομεί έως 13,7 δισ. ευρώ ετησίως για τους Ευρωπαίους καταναλωτές, περιορίζοντας τις οικονομικές απώλειες από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.

Για την αποτελεσματικότερη εφαρμογή των κανόνων, οι Βρυξέλλες προτείνουν επίσης ενίσχυση των εξουσιών ελέγχου σε υποθέσεις μεγάλης διασυνοριακής κλίμακας. Η Επιτροπή θα μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να διερευνά απευθείας παραβάσεις που επηρεάζουν καταναλωτές σε μεγάλο μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να επιβάλλει πρόστιμα που μπορεί να φτάνουν το 6% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών των επιχειρήσεων.

Ο αρμόδιος επίτροπος για την Προστασία των Καταναλωτών, Μάικλ ΜακΓκραθ, υπογράμμισε ότι οι ισχύοντες κανόνες σχεδιάστηκαν πριν από τη ραγδαία ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου και ότι η ευκολία των ψηφιακών συναλλαγών δεν πρέπει να λειτουργεί εις βάρος της διαφάνειας και της ελεύθερης επιλογής.

Οι προτάσεις θα πρέπει πλέον να εξεταστούν και να συμφωνηθούν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ, επομένως οι νέες υποχρεώσεις δεν έχουν ακόμη τεθεί σε ισχύ.

Για τους Έλληνες καταναλωτές, που χρησιμοποιούν καθημερινά διεθνείς πλατφόρμες ηλεκτρονικών αγορών, υπηρεσίες streaming, εφαρμογές και ιστοσελίδες κρατήσεων, οι αλλαγές θα μπορούσαν να έχουν άμεσο πρακτικό αποτέλεσμα. Από την ευκολότερη διακοπή μιας συνδρομής μέχρι τη διαφάνεια στην τελική τιμή ενός αεροπορικού εισιτηρίου, η νέα ευρωπαϊκή πρωτοβουλία επιχειρεί να διασφαλίσει ότι η τεχνολογία θα εξυπηρετεί τις επιλογές του χρήστη και όχι θα τις χειραγωγεί.

Το ζητούμενο είναι να πάψει η ευκολία μιας ηλεκτρονικής αγοράς να μετατρέπεται σε παγίδα για τον καταναλωτή. Και κυρίως, να είναι εξίσου εύκολο να πει κανείς «όχι» όσο και να πατήσει το κουμπί «αγορά».