«Γίνε κλέφτης με καρδιά»

Το έργο του Παναΐτ Ιστράτι (1884 Βράιλα Ρουμανίας – 1935 Βουκουρέστι) έχει ενδιαφέρον για τον έλληνα αναγνώστη όχι μόνο γιατί ο ίδιος από την πλευρά του πατέρα του είχε κεφαλονίτικη καταγωγή, αλλά  γιατί, κυρίως, αυτό παρουσιάζει αφηγηματικές αρετές και αναδεικνύει μια ολόκληρη εποχή.

Τα θέματά του αποκαλύπτουν τις κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν κατά τα τέλη του 19^ου και αρχές του εικοστού αιώνα στα Βαλκάνια, ιδιαιτέρως στις περιοχές γύρω από τον Δούναβη, όπως και στην Κωνσταντινούπολη ή τη Μέση Ανατολή. Ο ίδιος ο συγγραφέας, εξάλλου, λόγω της λαϊκής καταγωγής του αναγκάστηκε να αλλάξει πολλά επαγγέλματα και να ταξιδέψει για να μπορέσει να επιβιώσει, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα να γνωρίσει διάφορες συνήθειες και  νοοτροπίες. Ανήσυχος, έμαθε γαλλικά και έγραφε τα έργα του στα γαλλικά και τα ρουμανικά.  Μάλιστα, επεδίωξε να γνωρίσει τον Ρομέν Ρολάν (1866-1944, Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας 1915, γνωστό για το μυθιστόρημά του Ζαν Κριστόφ, 1904) με τον οποίο αλληλογραφούσε. Συνδέθηκε φιλικά με τον Νίκο Καζαντζάκη, με τον οποίο επισκέφτηκε την Αθήνα το 1927-1928, μετά τη γνωριμία τους στη Μόσχα. Πάντως, η μετέπειτα παραμονή του στη Σοβιετική Ενωση θα είναι καθοριστική για τη μεταστροφή των απόψεών του, που ήταν θετικές αρχικά προς τον «υπαρκτό σοσιαλισμό», αργότερα όμως, απογοητευμένος από το καταπιεστικό καθεστώς, τολμάει να μιλήσει ανοικτά και να γράψει για το άδικο και εχθρικό προς την κοινωνία πολιτικό σύστημα. Οι δυσάρεστες εντυπώσεις του και η πικρία του απ’ όσα παρατήρησε, κατά τη διάρκεια της  παραμονής του στον «σοβιετικό παράδεισο», καταγράφηκαν στο τρίτομο έργο τριών συγγραφέων, του ιδίου του Παναΐτ Ιστράτι, του Βικτόρ Σερζ και του Μπόρις Σουβάριν, με τον τίτλο Προς την άλλη φλόγα, 1929 (στα ελληνικά επιλέγω την ακόλουθη έκδοση: Προς την άλλη φλόγα: μετά από δεκαέξι μήνες στην ΕΣΣΔ, μετ. Ιφιάνασσα Χατζηδημητρίου, πρόλογος Γιάννη Μαγκλή, Δωρικός 1992).

Στο πρώτο μέρος της νουβέλας Κυρά Κυραλίνα, ο αφηγητής αναφέρεται στον Αδριανό, ο οποίος, στην πόλη Βράιλα,  προσπαθεί να δημιουργήσει φιλικές σχέσεις αποδεσμευμένος από την επιρροή της μητέρας του, που δεν εγκρίνει τις επιλογές του ούτε την απόφασή του να φύγει από το σπίτι του για να πουλά λεμονάδες μαζί με τον γυρολόγο Σταύρο, του οποίου οι φάρσες και η αντιφατική προσωπικότητα  γοητεύουν τον νεαρό άνδρα. Στις περιπλανήσεις δεν θα είναι μόνοι οι δυο τους αφού τους συντροφεύει και ο φίλος του Αδριανού, ο Μιχαήλ, που είναι πιο παρατηρητικός από τον ίδιο.

Και ενώ ο αναγνώστης αναμένει να είναι αφηγητής ο Αδριανός, διαπιστώνει ότι οι αφηγήσεις, στη συνέχεια, γίνονται από τον Σταύρο, που είναι ο πρωταγωνιστής της νουβέλας. Και έτσι από την τριτοπρόσωπη αφήγηση, η οποία μας συστήνει τα πρόσωπα και επανέρχεται σε άλλα σημεία, γίνεται η μετάβαση στην πρωτοπρόσωπη όταν ο Σταύρος αρχίζει να μιλάει για τον εαυτό του, την οικογένειά του και τις περιπέτειές του.  Αφορμή για αυτήν την αλλαγή θα σταθεί μια «παρεξήγηση», όταν ο Σταύρος θα προσεγγίσει ερωτικά τον Αδριανό, ο οποίος, για να δικαιολογήσει την πράξη του, θα διηγηθεί στους δύο άντρες την προσωπική του ιστορία σε τρία μέρη. Στο πρώτο αναφέρεται σε έναν αποτυχημένο γάμο του, στο δεύτερο στη σχέση του με τη μητέρα και την αδελφή του, την Κυρά Κυραλίνα, και στο τρίτο στις περιπέτειές του στην Κωνσταντινούπολη και τη Μέση Ανατολή, όπου αναζητεί τη χαμένη του αδελφή, αφού κάποιος  Οθωμανός την απήγαγε και την έστειλε σε χαρέμι, αν και, κατά πώς φαίνεται, αυτό που αναζητεί ο ίδιος είναι η προσωπική του ευτυχία, μια σταθερή σχέση μέσα στο χάος εκείνης της εποχής. Την αδελφή του την έχει εξιδανικεύσει, μολονότι αυτή η εξιδανίκευση δεν δικαιολογείται από όσα περιγράφει για εκείνην, καθώς πέρα από την ομορφιά της, την τόλμη, την επιθυμία για εκδίκηση και την επιτυχία να σαγηνεύει τους άντρες δεν προκύπτει ότι διέθετε άλλα χαρακτηριστικά που να αξίζουν τον θαυμασμό, έστω του αδελφού. Ωστόσο, το πρόσωπο αυτό, το οποίο δίνει και τον τίτλο στη νουβέλα, είναι ο «μυθικός τόπος» του αφηγητή, του Σταύρου, που πιστεύει ότι, μέσω της ανεύρεσής της, θα ολοκληρωθεί ως προσωπικότητα και θα αποκτήσει νόημα η ζωή του.  Και όσο δεν τη βρίσκει, συνεχίζει να περιπλανιέται, ανίκανος να στεριώσει κάπου και να δημιουργήσει σταθερούς δεσμούς.

Και όλα αυτά συμβαίνουν σε ένα περιβάλλον πολυπολιτισμικό, στα Βαλκάνια και στη Μέση Ανατολή, κατά τη διάρκεια των μέσων του δεκάτου ενάτου αιώνα, όταν συναντώνται και διασταυρώνονται οι τύχες των Τούρκων, των Ρουμάνων, των  Αρμένιων και των Εβραίων, όταν τα ονόματα και οι διάφορες γλώσσες περιοχών των Βαλκανίων αναμειγνύονται και γίνονται άλλοτε γέφυρες συνεννόησης και άλλοτε αιτίες παρεξηγήσεων.

Ενδιαφέρον μεγάλο, για να κατανοηθεί η προσωπικότητα του Σταύρου, έχει η οικογένειά  του, ένα δύσκολο και ασταθές περιβάλλον, καθώς ο πατέρας και ο αδελφός του είναι βίαιοι, ενώ η μητέρα και η αδελφή ζουν «λάγνα και ακόλαστα» αναγκάζοντας τον ίδιο να κρατάει τσίλιες όταν αυτές, τα δύο αγαπημένα του πρόσωπα, δέχονται τους εραστές τους στο σπίτι τους. Μάλιστα, η μητέρα δίνει αντιφατικές συμβουλές, που ξεφεύγουν από τα όρια μιας υγιούς σχέσης μεταξύ της μητέρας και των παιδιών της, πρώτα στην Κυραλίνα και έπειτα τον Σταύρο (Δραγομίρ): «…μη ζοριστείς, μη μαραζώσεις, μην κοροϊδέψεις τον Κύριο, κάλλιο να μείνεις έτσι όπως σ’ έπλασε: λάγνα κι ακόλαστη, μα μην αφήσεις την ακολασία να σκληρύνει την καρδιά σου!.. Κι εσύ Δραγομίρ, αν δεν μπορείς να γίνεις ενάρετος άνδρας, γίνε σαν τη μάνα και την αδελφή σου, γίνε και κλέφτης ακόμα, αλλά ένας κλέφτης με καρδιά, γιατί ο άκαρδος άνθρωπος, παιδιά μου, είναι ένας νεκρός που δεν αφήνει τους ζωντανούς να ζήσουν, όπως ο πατέρας σας…» (σελ. 109).

Οι ευφυείς αφηγηματικές διακλαδώσεις αποδόθηκαν με άνεση και ρέοντα λόγο από την έμπειρη μεταφράστρια.

Κατά καιρούς έχουν κυκλοφορήσει έργα του Παναΐτ Ιστράτι στα ελληνικά. Αξίζει να γίνει αναφορά, ωστόσο, στην πρώτη μετάφραση της νουβέλας Κυρά Κυραλίνα από τον Αιμίλιο Χουρμούζιο, «Ακαδημαϊκόν» Διεθνές Βιβλιοπωλείο 1927, που κυκλοφόρησε, επίσης, το 1998 από τις εκδόσεις Ινδικτος.  Πολλές πληροφορίες, για τον συγγραφέα και το έργο του, θα αντλήσει ο αναγνώστης από το επίμετρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη.