Λατινικής Αμερικής αυτόχθον ποδόσφαιρο

Πίσω από το τρελοκομείο του Μπουένος Αϊρες, σε μια αλάνα, κάτι ξανθά αγόρια κλοτσούσαν μια μπάλα. «Τι είναι αυτοί;», ρώτησε το παιδί.  «Τρελο»ί, του απάντησε o πατέρας του. Τρελοεγγλέζοι. Το γεγονός το αναφέρει ο δημοσιογράφος Χουάν Χοσέ ντε Σόισα Ρέιλι, ως ανάμνηση της παιδικής του ηλικίας. Τα πρώτα χρόνια, το ποδόσφαιρο έμοιαζε με παιχνίδι τρελών στο Ρίο ντε λα Πλάτα. Ομως σε περίοδο ιμπεριαλιστικής επέκτασης, το ποδόσφαιρο ήταν ένα τυπικό βρετανικό προϊόν προς εξαγωγή, το ίδιο όπως τα υφάσματα του Μάντσεστερ, οι σιδηρόδρομοι, τα δάνεια της Τράπεζας Μπέιρινγκς ή το δόγμα του ελεύθερου εμπορίου. Εφτασε και στα πόδια των ναυτικών, που το έπαιζαν κοντά στις αποβάθρες του Μπουένος Αϊρες και του Μοντεβιδέο, ενώ τα βρετανικά πλοία ξεφόρτωναν πόντσο, μπότες και αλεύρι και φόρτωναν μαλλί, δέρματα και στάρι, για να φτιάξουν, εκεί μακριά, άλλα πόντσο, μπότες και αλεύρι.

Τις πρώτες τοπικές ομάδες του Μπουένος Αϊρες τις σχημάτισαν άγγλοι πολίτες, διπλωμάτες και υπάλληλοι των σιδηροδρόμων και του φυσικού αερίου. Ο πρώτος διεθνής αγώνας οργανώθηκε στην Ουρουγουάη το 1889, μεταξύ Αγγλων του Μοντεβιδέο και του Μπουένος Αϊρες. Κάτω από μια γιγάντια προσωπογραφία της βασίλισσας Βικτωρίας, με τα βλέφαρα πεσμένα κι ένα μορφασμό περιφρόνησης, ενώ μια άλλη προσωπογραφία της βασίλισσας των θαλασσών επόπτευε, το 1895, τον πρώτο αγώνα του βραζιλιάνικου ποδοσφαίρου, ανάμεσα στους βρετανούς υπηκόους των εταιρειών Gas Company και Sao Paulo Railway.

Οι παλιές φωτογραφίες δείχνουν εκείνους τους πρωτοπόρους σε χρώματα της σέπιας. Ηταν πολεμιστές, εκπαιδευμένοι για τη μάχη. Οι πανοπλίες από βαμβάκι και μαλλί κάλυπταν όλο τους το σώμα, για να μην προσβληθούν οι κυρίες που παρακολουθούσαν τους αγώνες, ανεμίζοντας μεταξωτές ομπρέλες και δαντελωτά μαντίλια. Οι παίκτες είχαν γυμνό μόνο το πρόσωπο, με το σοβαρό ύφος και τα μυτερά μουστάκια να προβάλλουν κάτω από τα κασκέτα ή τα καπέλα τους. Στα πόδια φορούσαν βαριά μποτάκια Μάνφιλντ. Η νόσος ήταν μεταδοτική.

Δίχως να χάσουν καιρό, οι κύριοι της τοπικής κοινωνίας βάλθηκαν να εξασκούν εκείνη την αγγλική τρέλα. Εισήγαγαν από το Λονδίνο τις φανέλες, τα μποτάκια, τις χοντρές κάλτσες και τα παντελόνια, που κάλυπταν το στήθος κι έφταναν μέχρι κάτω από τα γόνατα. Οι μπάλες ποδοσφαίρου δεν προκαλούσαν πλέον την αμηχανία των τελωνειακών, οι οποίοι στην αρχή δεν ήξεραν σε ποια κατηγορία να τις κατατάξουν.

Τα πλοία έφερναν επίσης εγχειρίδια, και συγχρόνως λέξεις, που θα παρέμεναν σε αυτές τις μακρινές ακτές της Νότιας Αμερικής για πολλά χρόνια: field, score, goal, goalkeeper, back, forward, out-ball; penalty, οff-side. Το foul έπρεπε να τιμωρηθεί από τον referee, όμως ο παίκτης που το υπέστη μπορούσε να δεχτεί τη συγγνώμη του φταίχτη, «με την προϋπόθεση ότι θα ήταν ειλικρινής και θα διατυπωνόταν σε σωστά αγγλικά», σύμφωνα με τον πρώτο δεκάλογο του ποδοσφαίρου, που κυκλοφόρησε στο Ρίο ντε λα Πλάτα.

Στο μεταξύ, κάποιες άλλες λέξεις της αγγλικής γλώσσας ενσωματώθηκαν στο καθημερινό λεξιλόγιο των ισπανόφωνων χωρών της Καραϊβικής: pitcher, catcher, innings. Υπό την επήρεια της Βόρειας Αμερικής, αυτές οι χώρες μάθαιναν να χτυπούν μια μπάλα με ένα ξύλινο μπαστούνι, στρογγυλεμένο στις άκρες. Οι πεζοναύτες κουβαλούσαν το μπαστούνι στον ώμο μαζί με το τουφέκι τους, ενώ επέβαλλαν διά πυρός και σιδήρου την ιμπεριαλιστική τάξη στην περιοχή. Εκτοτε, το μπέιζμπολ είναι για τους κατοίκους της Καραϊβικής ό,τι το ποδόσφαιρο σε μας.

Το αυτόχθον ποδόσφαιρο Argentine Football Association δεν επέτρεπε στις συναντήσεις των μελών της να μιλάνε ισπανικά και η Uruguay Football Association League απαγόρευε στις ομάδες vα παίζουν την Κυριακή, διότι το αγγλικό έθιμο επέβαλλε το Σάββατο. Ομως ήδη από τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα το ποδόσφαιρο είχε αρχίσει να γίνεται δημοφιλές και να εθνικοποιείται στις ακτές του Ρίο ντε λα Πλάτα. Εκείνη η εισαγόμενη διασκέδαση, που ψυχαγωγούσε τα παιδιά των καλών οικογενειών, είχε ξεφύγει από την ακριβή γλάστρα, είχε κατέβει στη γη κι έπιανε ρίζες. Ηταν μια ιλιγγιώδης πορεία.

Οπως το τάνγκο, έτσι και το ποδόσφαιρο άνθισε στις φτωχογειτονιές. Ηταν ένα σπορ που δεν απαιτούσε χρήματα, παρά μονάχα την όρεξη για παιχνίδι. Στις αλάνες, τα σοκάκια και τις παραλίες τα παιδιά της χώρας και οι νεαροί μετανάστες έστηναν παιχνίδια με μπάλες φτιαγμένες από παλιές κάλτσες, παραγεμισμένες με κουρέλια ή χαρτιά, και με δυο πέτρες παρίσταναν το τέρμα.

Χάρη στη γλώσσα του ποδοσφαίρου, που είχε αρχίσει να γίνεται παγκόσμια, οι εργάτες που είχαν εκδιωχθεί από τη γη τους συνεννοούνταν περίφημα με τους εργάτες που είχαν εκδιωχθεί από την Ευρώπη. Η εσπεράντο της μπάλας ένωνε τους φτωχούς αυτόχθονες με τους εργάτες που είχαν διασχίσει τον ωκεανό από το Βίγο, τη Λισαβόνα, τη Νάπολη, τη Βηρυτό ή τη Βεσσαραβία, και που ονειρεύονταν να τα καταφέρουν στην Αμερική σαν χτίστες, αχθοφόροι, φουρνάρηδες ή οδοκαθαριστές. Τι ταξίδι κι αυτό του ποδοσφαίρου: είχε οργανωθεί στα κολέγια και τα πανεπιστήμια της Αγγλίας, κι έδινε χαρά στους ανθρώπους που δεν είχαν πάει ποτέ τους σχολείο.

Στα γήπεδα του Μπουένος Αϊρες και του Μοντεβιδέο είχε αρχίσει να γεννιέται ένα στυλ. Διαμορφωνόταν ένας ιδιαίτερος τρόπος να παίζεις ποδόσφαιρο, όπως ένας ιδιαίτερος τρόπος χορού καθιερωνόταν στις αυλές όπου χόρευαν μιλόνγκα. Οι χορευτές σχεδίαζαν περίτεχνα κεντήματα πάνω σε ένα μόνο πλακάκι και οι ποδοσφαιριστές επινοούσαν το δικό τους λεξιλόγιο στο ελάχιστο διάστημα που δεν κλοτσούσαν την μπάλα αλλά τη συγκρατούσαν και είχαν την κατοχή της, λες και τα πόδια τους ήταν χέρια που έφτιαχναν πλεξούδα το δέρμα της. Και στα πόδια των πρώτων βιρτουόζων Λατινοαμερικανών γεννήθηκε το toque, το άγγιγμα: την μπάλα την άγγιζαν όπως την κιθάρα, μουσική έμπνευση.

Ταυτόχρονα, το ποδόσφαιρο έπαιρνε τροπική μορφή στο Ρίο ντε Τζανέιρο και το Σάο Πάολο. Οι φτωχοί άρχισαν να το εμπλουτίζουν, μετά την απαλλοτρίωσή του. Εκείνο το ξένο άθλημα γινόταν βραζιλιάνικο στον βαθμό που έπαυε να είναι το προνόμιο λίγων εύπορων νεαρών: ο λαός που το ανακάλυπτε το αντέγραφε και το γονιμοποιούσε με τη δική του δημιουργικότητα. Ετσι γεννήθηκε το ωραιότερο ποδόσφαιρο του κόσμου, με τα τσακίσματα της μέσης, τους κυματισμούς του κορμιού και το πέταγμα των ποδιών, που προερχόταν από το καποέιρα, πολεμικό χορό των μαύρων σκλάβων, και από το μπαϊλόνγκο των χαρούμενων χορευτών στις φτωχές συνοικίες των μεγαλουπόλεων. Το ποδόσφαιρο γινόταν σιγά σιγά λαϊκό πάθος κι αποκάλυπτε τη μυστική του ομορφιά, ενώ ταυτόχρονα έπαυε να είναι αριστοκρατική ψυχαγωγία.

Το 1915, ο εκδημοκρατισμός του ποδοσφαίρου προκαλούσε παράπονα στο περιοδικό Sports του Ρίο ντε Τζανέιρο: «Οσοι έχουμε μια θέση στην κοινωνία, είμαστε αναγκασμένοι να παίξουμε με τον εργάτη, τον σοφέρ… Η άσκηση του αθλήματος μετατρέπεται σε μαρτύριο, σε θυσία, δεν είναι πλέον διασκέδαση».