ΣΕΛΙΔΟΔΕΙΚΤΗΣ

Ρενέ Ντεκάρτ

Επιστολές περί Ηθικής και Πολιτικής

Μετάφραση Βασιλική Γρηγοροπούλου, επιμέλεια – σημειώσεις – σχόλια Ευάγγελος Βανταράκης, πρόλογος Ντενί Καμπουσνέρ, επίμετρο Στέλιος Βιρβιδάκης, Εκκρεμές, 2022

Ο Ρενέ Ντεκάρτ (γεννήθηκε το 1596 στο χωριό Ντεκάρτ – σημερινή ονομασία – και πέθανε στη Στοκχόλμη το 1650) υπήρξε ο θεμελιωτής της νεότερης φιλοσοφίας, που σημάδεψε την ευρωπαϊκή σκέψη. Οπως σημειώνει ο Ντενί Καμπουσνέρ στον πρόλογό του, ο παρεξηγημένος δημιουργός της φράσης «σκέφτομαι άρα υπάρχω» θεωρείται από πολλούς δογματικός, μολονότι «αναρωτιόταν διαρκώς τι ήταν λογικό να βεβαιώσει και να αναζητήσει…». Στα τέσσερα μέρη του έργου του Αρχές της Φιλοσοφίας, το οποίο αφιερώνεται στην πριγκίπισσα Ελισάβετ της Βοημίας, με την οποία αλληλογραφούσε ο φιλόσοφος, εξετάζονται οι αρχές της ανθρώπινης γνώσης, οι αρχές των υλικών πραγμάτων, τα περί του αισθητού κόσμου, τα περί της γης, ενώ στο επόμενο έργο του Τα πάθη της ψυχής αναπτύσσεται το θέμα της ένωσης της ψυχής με το σώμα, ως απάντηση στα σχόλια της Ελισάβετ σχετικά με αυτό το ζήτημα.

Στην αλληλογραφία του με φίλους, λογίους και μουσικούς, με ιερωμένους ή με μέλη βασιλικών οίκων αναπτύσσονται θέματα που συνδέονται με την ηθική, με ζητήματα που αφορούν τη φύση του υπέρτατου αγαθού και τον τρόπο με τον οποίο είναι δυνατόν να κατακτηθεί η ευδαιμονία, ή ερευνώνται οι αλήθειες που πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν το άτομο «για να είναι πάντοτε σε θέση να κρίνει ορθά», ήτοι «να διαγιγνώσκει το καλύτερο σε όλες τις πράξεις του βίου». Η ηθική του Ντεκάρτ, ωστόσο, που συνδέεται με τη μεταφυσική αλλά έχει και πολιτικές προεκτάσεις, δεν είναι σε καμία περίπτωση δογματική, καθώς το άτομο από τη μια γνωρίζει τα καθήκοντά του, από την άλλη όμως πρέπει να βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση και να αμφιβάλλει.

Τις επιστολές τις επέλεξε η μεταφράστρια Βάνα Γρηγοροπούλου – απεβίωσε πρόωρα το 2019 -, το έργο της οποίας, μεταφραστικό αλλά και πρωτότυπο, υπήρξε αξιόλογο. Ο πρόλογος του Καμπουσνέρ αλλά και το επίμετρο του Στέλιου Βιρβιδάκη φωτίζουν τη σκέψη του κορυφαίου φιλοσόφου, συνδέουν το περιεχόμενο των επιστολών με ολόκληρο το έργο του.

Γουστάβος Γκέιγερσταμ

Η δύναμη της γυναίκας

Μετάφραση Νότης Παναγιώτου, Γκοβόστης, 2022

Ο σουηδός συγγραφέας Γουστάβος Γκέιγερσταμ (1858-1909), αν και είναι από τους σημαντικούς σκανδιναβούς πεζογράφους του 19^ου αιώνα και θεωρείται πρόδρομος του ψυχολογικού μυθιστορήματος, δεν έγινε ποτέ ευρέως γνωστός στη χώρα μας. Υπήρξε φίλος του Αύγουστου Στρίντμπεργκ, ενώ, όπως και άλλοι Σκανδιναβοί, ενδιαφέρθηκε όχι μόνο για την απλή καταγραφή της ιστορίας αλλά κυρίως για την ισχύ των συναισθημάτων στη συμπεριφορά του ατόμου. Εργα του, που συνδυάζουν χαρακτηριστικά του ρεαλισμού και του ρομαντισμού, μεταφράστηκαν στα ελληνικά πολύ νωρίς, στις αρχές του 20ού αιώνα, και κυκλοφόρησαν από τον Ελευθερουδάκη σε μετάφραση του Ιωάννη Χρυσάφη το 1920. Το πρώτο έργο στη γλώσσα μας είναι Η κωμωδία του γάμου, μετάφραση Ι. Χρυσάφη, Ελευθερουδάκης, 1920, μυθιστόρημα που ανακαλεί ένα άλλο σπουδαίο έργο του νορβηγού θεατρικού συγγραφέα Ερρίκου Ιψεν, Η κωμωδία του έρωτα, μετάφραση Ανδρέας Καραντώνης, Νικόδημος, χ.χ.

Αυτό που ενδιαφέρει τον Γκέιγερσταμ είναι ιδιαιτέρως οι σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων. Με πυκνό λόγο, σχεδόν δοκιμιακό ενίοτε, παρουσιάζονται οι σκέψεις, τα κίνητρα και οι διάφορες εκδηλώσεις της συμπεριφοράς των ηρώων του, αλλά παράλληλα απομυθοποιείται ο έρωτας.

Οι αφηγητές στη Δύναμη της γυναίκας είναι δύο, ο πρώτος έρχεται στη Στοκχόλμη και αναζητεί την ανθρώπινη παρουσία αλλά και την ικανοποίηση που προσφέρει η τέχνη, ενώ ο δεύτερος, ο μοναχικός ποιητής, εξομολογείται στον σχεδόν άγνωστό του τις περιπέτειες της ζωής του, μιλάει για τον άτυχο γάμο, τον ανεκπλήρωτο έρωτα, τη διαμάχη με το άλλο φύλο, το κυνήγι της ευτυχίας, τη μεγάλη απώλεια. Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η θέση του ονείρου στη σχεδόν «ημερολογιακή» εξιστόρηση των γεγονότων καθώς και η άνεση με την οποία ο δεύτερος αφηγητής αποκαλύπτει προσωπικές του στιγμές σε έναν άγνωστο.

Μια γοητευτική εξιστόρηση που έχει ως θέμα το αίνιγμα της ζωής και του θανάτου, η οποία, μολονότι ξεκινάει κάπως αμήχανα, σταδιακά κερδίζει τον αναγνώστη.

Αλμπέρτο Μοράβια

Η προσήλωση

Μετάφραση Δημήτρης Παπαδημητρίου, Κριτική, 2021

Ζητήματα που εξετάζονται στο μυθιστόρημα Η προσήλωση (πρώτη έκδοση 1965) του Αλμπέρτο Μοράβια (1907-1990) είναι αυτά της σχέσης τέχνης και πραγματικότητας, της αναζήτησης του αυθεντικού και της διαπάλης με το πλαστό, θέματα τα οποία απασχολούν, άλλωστε, πολλούς συγγραφείς του 20^ού αιώνα. Ερευνάται το μυθιστόρημα μέσα στο μυθιστόρημα, η σχέση μεταξύ του πραγματικού και του φανταστικού, της αυθεντικής ζωής και των φαντασιώσεων, ενώ η διαδικασία της γραφής φέρνει στο φως όλα τα ερωτήματα του συγγραφέα για την τέχνη της γραφής, τις αμφιβολίες για την ποιότητα του αποτελέσματος καθώς και για τη δύναμη που διαθέτει το πλαστό απέναντι στο βίωμα και την κρίση, όπως και η επιθυμία η οποία μετατρέπει το πραγματικό σε ψευδαίσθηση.

Ο κεντρικός χαρακτήρας, ένας δημοσιογράφος που έζησε πολλά χρόνια στο εξωτερικό, μακριά από τη σύζυγό του, επιστρέφει στην Ιταλία έχοντας γράψει ένα μυθιστόρημα που αναφέρεται στον έρωτά του γι’ αυτήν. Διαβάζοντάς το διαπιστώνει ότι η ιστορία που αφηγείται δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα, καθώς σ’ αυτήν εξιδανικεύεται ο γάμος του. Γι’ αυτό αρχίζει να κρατάει ημερολογιακές σημειώσεις με σκοπό να αποτελέσουν τη βάση του «αληθινού» μυθιστορήματός του. Τα γεγονότα που τον ενδιαφέρουν και συγκρατεί είναι όσα έχουν σχέση με την κεντρική ιστορία, η οποία αφορά τη σχέση του ίδιου με τη γυναίκα του και την προγονή του που τον ελκύει σεξουαλικά. Οταν αντιλαμβάνεται ότι το ημερολόγιο διαθέτει περισσότερη αυθεντικότητα από το μυθιστόρημά του, το δημοσιεύει με τον τίτλο Η προσήλωση (Η προσοχή στο πρωτότυπο).

Το αποκορύφωμα του παιχνιδιού μεταξύ του αφηγητή και του αναγνώστη έρχεται στον επίλογο – ένας άλλος ανήκει στις ημερολογιακές σημειώσεις -, στον οποίο αναρωτιέται ο πρώτος ποιος από τους δύο επιλόγους ανταποκρίνεται στην αλήθεια και τι είχε συμβεί πραγματικά. Τις απαντήσεις θα τις δώσει ο αναγνώστης, γιατί ο συγγραφέας τα αφήνει όλα μετέωρα και ρευστά, όπως είναι, εξάλλου, και η ίδια η ζωή.