«Ο ήρωας έχει κανόνες πολιτισμού»

Είναι ένα βιβλίο που ξεκινάει με τη συνάντηση των Μάλερ και Φρόιντ στην ακτογραμμή της Βόρειας Θάλασσας και ολοκληρώνεται με μία εξήγηση για τον τίτλο που κανείς δεν πρέπει να πάρει τοις μετρητοίς: «Η πιο σωστή στιγμή για να πεθάνεις τελικά». Ο αρθρογράφος των «ΝΕΩΝ», βιογράφος του Μίκη Θεοδωράκη και λάτρης της κλασικής μουσικής – για να μείνουμε σε κάποιες ιδιότητες που γνωρίζουν οι αναγνώστες της εφημερίδας – δοκιμάζεται αυτή τη φορά στο πιο προσωπικό πόνημα. Σκέψεις, η μήτρα των οποίων δεν μπορεί παρά να είναι το πλατωνικό «φιλοσοφία εστί μελέτη θανάτου». Στη δοκιμιακή αυτή διαδρομή ο αναγνώστης θα ανακαλύψει τη «θέληση για θάνατο» των ηρώων διαφορετικών επαναστάσεων – από τη Γαλλική έως την Ελληνική -, τα αρχέτυπα της «Ιλιάδας» και του Ομήρου, τον μύθο του Τριστάνου και της Ιζόλδης, το δίπολο «έρως – θάνατος» ως καταστατικό για την αναπαράσταση της δυτικής τέχνης (αξίζει εδώ η υπενθύμιση στο κομβικό έργο «Ο έρως και η Δύση» του Ντενί ντε Ρουζμόν), τον Μπαχ και τον Μπραμς, μία απρόσμενη συζήτηση περί μουσικής με τον εκλιπόντα καγκελάριο Χέλμουτ Σμιτ στη Γερμανία. Σκέψεις για αυτό που χαρακτηρίζεται ως σκάνδαλο στοχασμού, ενώ παράλληλα ανήκει στην καθημερινότητα της ζωής. Από το βιβλίο δημοσιεύουμε ένα απόσπασμα, με την άδεια του εκδοτικού οίκου.

Δ.Δ.

Το πραγματικό ζήτημα είναι αν τελικά με το ηρωικό αρχέτυπο πεθαίνεις για την εξουσία ή για την ελευθερία. Γιατί ο θάνατος για την εξουσία, είτε στην επίθεση είτε στην άμυνα, δεν μπορεί να κρύβει μέσα του καμία αξία. Επειδή η εξουσία δεν είναι αξία. Ενώ η ελευθερία είναι η υπέρτατη. Κάθε φορά που κάποιος δίνει τη ζωή του για την εξουσία, στην πραγματικότητα τη δίνει για εκείνους που την κρατούν στα χέρια τους και κρύβονται πίσω από τα ηρωικά ή άλλα ιδανικά. Την εκχωρεί, αλλά όχι εκεί που φαντάζεται ή πιστεύει. Πώς θα κάνει τη διάκριση; Και τι μπορεί να κάνει αν το καταφέρει; Σε αυτά τα ερωτήματα δεν υπάρχει απάντηση, παρά μόνον από εκείνους που η ζωή τα έφερε μπροστά τους – αν υπάρχει και απ’ αυτούς. Γιατί, για τους ήρωες του Ρεμάρκ, την απάντηση την έδωσαν άλλοι αντί γι’ αυτούς, όπως και για εκατομμύρια νεκρούς πολέμων που οι ιδέες τούς οδήγησαν στον θάνατο. Αλλά ποιες ιδέες; Χοντροκομμένες, απλουστευμένες, ψευδεπίγραφες, εσκεμμένα απατηλές. Που τους μετέτρεψαν σε θύτες και σε θύματα μαζί των ίδιων των ιδανικών τους. Για να ξεφύγεις λοιπόν από τα δίχτυα της ισχύος, που σε οδηγούν στον λάθος θάνατο, πρέπει να κατανοείς πριν απ’ όλα τις ιδέες.

Υπάρχει όμως και κάτι που μπορεί να ειπωθεί χωρίς να βρεθείς μπροστά στο ίδιο το ερώτημα. Ας κάνουμε μία υπόθεση εργασίας: ότι στο δικό μας 1940 δεν υπήρχαν φωτογραφίες. Ούτε κάμερες. Ότι δεν είχαμε ούτε οπτικές ούτε ηχητικές καταγραφές της επιστράτευσης της 28ης Οκτωβρίου. Ότι δεν είχαμε δει ποτέ με τα μάτια μας τα τραμ να είναι ξέχειλα από ανθρώπους που κρεμόντουσαν από κάθε σπιθαμή τους γελώντας και φωνάζοντας για να πάνε να καταταγούν στο μέτωπο – δηλαδή για να πάνε να πεθάνουν από τα όπλα ενός πολύ ισχυρού επιβουλευόμενου. Αλλά που, όταν τους βλέπεις, μοιάζουν όπως όταν οι δικές μας οι γενιές μαζεύονταν για να πάνε σε πάρτι στη Βουλιαγμένη – ή, μάλλον, εκείνοι ήταν ακόμα πιο χαρούμενοι, πιο ζωντανοί, πιο γεμάτοι. Ήταν κάτι διονυσιακό. Πού το ξέρουμε; Το βλέπουμε με τα μάτια μας. Και όσες φορές κι αν το δούμε, είναι εξίσου εντυπωσιακό, όπως την πρώτη. Αν όμως δεν υπήρχε αυτό το υλικό, αν δεν το είχαμε δει, πόσοι θα πίστευαν ότι κάτι τέτοιο πράγματι συνέβη; Και, πολύ περισσότερο, πόσοι θα αμφισβητούσαν με σκληρή πολεμική αυτήν την αλήθεια; Ας το σκεφτεί καθένας μόνος του.

Και αυτό μας πηγαίνει σε ένα άλλο ζήτημα: είναι η ανάγκη για ελευθερία κάτι που πηγάζει από την υψηλή παιδεία; Είναι μια έννοια πλατωνικού χαρακτήρα; Ασφαλώς όχι. Αλλιώς, πώς τη βίωσαν τόσο γνήσια, τόσο καθαρά, τόσο ηλεκτρισμένα τόσοι αγράμματοι άνθρωποι και, δίπλα δίπλα, τόσοι μορφωμένοι; Όμως, παράλληλα, πώς γίνεται και τόσα λαμπρά πνεύματα, με αξιοζήλευτες περγαμηνές, να έπεσαν στα δίχτυα του πολιτικού σκοταδισμού; Του κάθε τύπου ολοκληρωτισμού και της βίας του; Τα παραδείγματα είναι απειράριθμα: από τον Μαλαπάρτε μέχρι τον ίδιο τον Χάιντεγκερ, είναι αμέτρητοι εκείνοι που ξεκίνησαν για το άσπρο και η σκέψη τους οδήγησε στο μαύρο. Πώς λοιπόν να μην το πάθουν και άνθρωποι χωρίς οπλισμό πνευματικό, ευεπίφοροι στην προπαγάνδα; Και κάτι τελευταίο: υπάρχει πάντως κι ένα ακόμα πιο βαθύ σημάδι που μπορεί να βοηθήσει να ξεχωρίσεις πότε ένας θάνατος ανήκει πραγματικά στο ηρωικό πρότυπο και πότε όχι: πότε είναι εργαλείο για την κτηνωδία των εξουσιών. Ο ηρωικός θάνατος δεν μπορεί να ενεργεί ποτέ στα τυφλά. Δεν το κάνει. Έχει αξιακό πλαίσιο. Δεν σκοτώνει αμάχους. Δεν σκοτώνει αδύναμους.

Δεν σκοτώνει ανυπεράσπιστους. Και, κατά κανέναν τρόπο, δεν σκοτώνει παιδιά. Σκοτώνει. Εχθρούς. Αλλά μόνον αυτούς. Και πολλές φορές, όταν χρειάζεται, ο ήρωας, πριν κι ο ίδιος φύγει, υπερασπίζεται τους αδυνάμους των εχθρών που σκότωσε από τη μανία των τιποτένιων που πολεμούν στη δική του πλευρά του κόσμου. Ο γνήσιος ήρωας πάντοτε σχεδόν αισθάνεται εγγύτερα στον απέναντι ήρωα απ’ ό,τι στο σκουλήκι δίπλα του. Ο ήρωας έχει κανόνες πολιτισμού. Αυστηρούς και αδιαπραγμάτευτους. Γι’ αυτό και κανείς ποτέ δεν είδε και δεν θα δει ως ήρωα κάποιον που ζώνεται μια βόμβα και μπαίνει σε ένα βαγόνι να το τινάξει στον αέρα. Επειδή δεν είναι ήρωας, αλλά φανατικός. Είναι ρομπότ. Είναι προϊόν πλύσης εγκεφάλου, όχι ελεύθερης βούλησης. Είναι κατά συρροή δολοφόνος από άλλον πολιτισμό. Τελικά, όμως, ποιος μπορεί να δει όλα όσα προαναφέρθηκαν με καθαρό μάτι αν βρεθεί μέσα στη φωτιά μιας σύγκρουσης; Και, αν τα δει, πώς μπορεί να έχει το εκτόπισμα να επιβάλει τη θέληση των αληθινών ηρωικών ιδανικών; Να νομίζει κανείς ότι μπορεί είναι ένας βαρύς ιδεαλισμός. Εξωπραγματικός. Και δεν συμβαίνει. Και ο ήρωας δεν μπορεί να πεθαίνει για τιποτένιους σκοπούς.

{1BSYG}Γ.Π.Μαλούχος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η πιο σωστή στιγμή για να πεθάνεις{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Πατάκη, σελ.288{CR}Αναμένεται την επόμενη εβδομάδ{3BEKD}α