Η πυραμίδα των «Τρωάδων»

Γιάννης Τσαρούχης. Αν και «έντυσε» δεκάδες ηθοποιούς και σκηνογράφησε δεκάδες θεατρικά έργα, οι σκηνοθεσίες του μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού. Κορυφαία ανάμεσά τους η παράσταση των «Τρωάδων» που έχει χαραχθεί με εγκαυστική στη νεοελληνική συνείδηση. Πριν από 39 χρόνια, ο 68χρονος τότε δημιουργός των «Τεσσάρων εποχών», άφησε με την παράσταση αυτή ένα ακόμη βαθύ δακτυλικό αποτύπωμα που με περισσή ευαισθησία ανακαλεί ο ποιητής Γιώργος Χρονάς.

Η συμπαγής πυραμίδα των «Τρωάδων» τον Σεπτέμβριο του 1977, μήνα που πέθανε η μεγάλη Μαρία Κάλλας, ποζάρει για τον φακό του Γιώργου Αρβανίτη, χωρίς τον χορό, με τον δάσκαλο στην κορυφή της, Γιάννη Τσαρούχη, στο αυτοσχέδιο θέατρο της οδού Καπλανών για 30 παραστάσεις, που έγιναν 20 λόγω του καιρού που χάλασε. Η Εκάβη – Σμάρω Στεφανίδου, οι κόρες της, Κασσάνδρα – Εύα Κοταμανίδου και Ανδρομάχη – Αλίκη Γεωργούλη, ο Ποσειδώνας – Νίκος Γαλιάτσος, η Αθηνά – Βίλμα Τσακίρη, ο Ταλθύβιος – Χρήστος Τσάγκας, που ο Τσαρούχης τον έκανε εσατζή, ο Μενέλαος – Γιάννης Φακής, η Ελένη – Μαρία Κωνσταντάρου και οι κορυφαίες Σαπφώ Νοταρά και Πίτσα Μπουρνόζου, ο μικρός Αστυάναξ  Γεώργιος Καβαλιώτης.

Ολα φαίνονταν μυθικά. Ο Τσαρούχης γύριζε τον χρόνο πίσω και έκανε αυτή την τραγωδία, που την αγαπούσε όσο τίποτα. Τη μετέφρασε – μου υπαγόρευσε το έργο – την έντυσε με κοστούμια, μουσική – ένας ήχος στο κλαρίνο της Ελένης Καλαντζοπούλου, στον μονόλογο της Κασσάνδρας, του ήταν αρκετός για μουσική σ’ αυτή την τραγωδία του Ευριπίδη. Παρακολούθησα την αγωνία του, από το βράδυ που διακόσιοι άνθρωποι ήταν κοντά του, στο σπίτι του, της οδού Πλουτάρχου 28, στο Μαρούσι. Την άλλη μέρα μου είπε πως μάζεψε 300 γόπες πεταμένες στην αυλή, όπου έγινε η ανακοίνωση του ανεβάσματος, οι πρώτες απόπειρες, οι πρόβες μαζί με την ανάγνωση, όλα μετά οίνου.

Ο Τσαρούχης διάλεξε δύο γκρεμισμένα σπίτια, του 1977, στην οδό Καπλανών, παράλληλη στο ύψος της Νομικής Σχολής Αθηνών, όπου στους τοίχους φαίνονταν τα υπολείμματα από τα  ντουλάπια με τα κουζινικά. Ωχρες, καφέ, πράσινα σημάδια. Μια ζωγράφος τότε, η Λευκή Χρηστίδου από τη Θεσσαλονίκη, έκανε έργα όπως το φόντο αυτό στους τοίχους των παλιών, γκρεμισμένων αρχοντικών. Οι ηθοποιοί ντύνονταν κάτω από τις ξύλινες κερκίδες του αυτοσχέδιου ξύλινου θεάτρου, που θα κρατούσε όσο παιζόταν το έργο και ο χορός στο φροντιστήριο διδασκαλίας, των Σχολών Νομικής Τσίτουρα.

Εβλεπα τον δάσκαλο να πέφτει για μεσημεριανό ύπνο, απέναντί μου, λέγοντας «μη με ξυπνήσει κανείς! Μόνο αν κηρυχτεί ελληνοτουρκικός πόλεμος» – ήταν η εποχή της υφαλοκρηπίδας, με ένα καράβι που μπαινόβγαινε στα ύδατά μας.

Ζητούσε να παίζουν οι «Τρωάδες» στα όρια της ψυχικής κατάρρευσης. Την Εκάβη την ήθελε να σέρνεται, γριά. Αυτό δεν άρεσε στη Στεφανίδου που πάντα ήθελε και είχε επιθυμητά νέα πρόσωπα στις παραστάσεις και στη ζωή της. Ομως ακολούθησε τις εντολές γιατί ήταν πολύ αυστηρές.

Ημουν κοντά στον δάσκαλο όταν πήγε να μιλήσει στην Πάντειο Σχολή, στο τριήμερο συνέδριο για την Αρχαία Τραγωδία, και ήρθε η Σαπφώ Νοταρά, που έμενε σχετικά κοντά. Μετά πήγαμε με ταξί σε καφέ στο Παγκράτι και της έκανε την πρόταση να γίνει η πρώτη κορυφαία σε αυτή την τραγωδία που ετοίμαζε. Θα ακολουθούσαν οι μεταφράσεις, οι σκηνοθεσίες, τα σκηνικά, κοστούμια και όλα τα σχετικά, δικά του στα έργα «Επτά επί Θήβας» και «Ορέστης».

Κατά σύμπτωση η ίδια τραγωδία «Τρωάδες» παρουσιαζόταν παράλληλα, για δύο βράδια, στον Λυκαβηττό και ο δάσκαλος πήγε. Οταν την άλλη μέρα τον ρωτήσαμε πώς ήταν η παράσταση των «Τρωάδων» στον λόφο, μας είπε: «Παίζανε, ουρλιάζανε σαν να είχανε πάθει κολικό του νεφρού».

Ο Γιάννης Ρίτσος έγραψε μια θεϊκή εισαγωγή γι’ αυτή την τραγωδία, στο τυπωμένο πρόγραμμα και στο βιβλίο, αρχικά στον Κέδρο και από χρόνια στις Εκδόσεις Οδός Πανός. Ο περίφημος Αλέξης Διαμαντόπουλος έκανε ένα θαυμαστό επίμετρο του ύψους του. Μοναδικός. Εν τω μεταξύ δεν βρέθηκε αγοραστής για το έργο του, που έγινε η αφίσα της παράστασης – δεν έμοιαζε με Τσαρούχη, μου είπε ο Δήμου που πήγα να το αγοράσει στη διαφημιστική του εταιρεία Δ.Δ. Το είχα αγοράσει εγώ για να τυπωθεί το πρόγραμμα στο τυπογραφείο Ορφανός, στο Μεταξουργείο και απέτυχα να το πουλήσω. Σε λίγες μέρες το επέστρεφα στον Τσαρούχη και εκείνος μου έδινε πίσω το ποσό. Το είχε αγοράσει πια ο εφοπλιστής Νομικός.

Είδα την παράσταση τριάντα φορές. Εκανα μέσα μου τον νόμο διαφοράς – σύγκρισης. Ημουν θεατής στη σκηνή – στο πρώτο μέρος στρατιώτης, που μαζί με άλλους πέντε φυλάγαμε να μη μας φύγουν οι αιχμάλωτες Τρωάδες. Στο δεύτερο μέρος, δηλαδή όταν εμφανίστηκε η Ελένη, εγώ και ο Πάρις Τορναζάκης ντυνόμαστε υπαξιωματικοί του ναυτικού στη φρουρά του Μενέλαου, μαζί με άλλους που ήταν πίσω μας ναυτάκια με κοντά παντελονάκια.

Ο νόμος διαφοράς – σύγκρισης που έκανα φυσικά κάθε βράδυ, βλέποντας την παράσταση, μου έδωσε βραδιές που ήταν όλα μαγικά. Θεϊκά. Κοντά στον θάνατο. Κι άλλες βραδιές κάποιοι ήταν καλοί και άλλοι όχι. Σταθερά μοναδική η Αλίκη Γεωργούλη  (να κλαίει ως Ανδρομάχη, πριν ανέβει στη σκηνή) –  η σχολή Στανισλάβσκι, η Εύα Κοταμανίδου σχεδόν μεθυσμένη – τρελή   Κασσάνδρα, ο Χρήστος Τσάγκας άγριος εσατζής από τους έλληνες νικητές, η Σαπφώ Νοταρά να ξεφυσάει δυνατά στις μεγάλες φράσεις της Εκάβης – Σμάρω Στεφανίδου και αυτή να γίνεται έξω φρενών! Και η Μαρία Κωνσταντάρου αρχικά, στην Καπλανών, Ελένη, και μετά στο Δημοτικό του Πειραιά, για επτά παραστάσεις, νομίζω η Κατερίνα Χέλμη. Ο καιρός γύρω στις 20 Σεπτεμβρίου 1977 είχε φέρει θερμοκρασίες 10 βαθμών. Το μαγκάλι που φέραμε για την Εκάβη, που έκλαιγε τη μοίρα τους, δεν έφτανε. Ολοι κρυώναμε. Πουντιάζαμε.

Τα πλήθη που συνέρρεαν στην Καπλανών δεν μας ακολούθησαν στον Πειραιά. Κάποια στιγμή, στην παράστασή μας εδώ πέρασε μια γάτα. Το παλιό Δημοτικό ήταν υπό κατάρρευση. Ο Τσαρούχης μου είπε για το Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά – είναι καταραμένο θέατρο! Ηταν Πειραιώτης και ήξερε από τον αγγλισμό των εργατών του Πειραιά. Οι τότε αστοί, βιομήχανοι δεν έφταναν. Ή δεν το θεωρούσαν απαραίτητο να πάνε.

Αλλη μια παράσταση δώσαμε, σε χειμερινό σινεμά, στο Μαρκόπουλο Αττικής, μια νύχτα που φύσαγε δαιμονικά. Μας το ζήτησε ο Πέρης Εμπειρίκος, φίλος του Τσαρούχη και της Κάλλας. Οι ηθοποιοί άλλαξαν, οι γυναίκες στις τουαλέτες γυναικών και οι άντρες στων αντρών.