Γιώργος Μιχαηλίδης – Γιάννης Μετζικώφ

Αν η συνομιλία του σκηνοθέτη και πεζογράφου Γιώργου Μιχαηλίδη με τον ζωγράφο και ενδυματολόγο Γιάννη Μετζικώφ μάς πληροφορεί για κάτι πολύτιμο, αυτό είναι ότι ο θαυμασμός μπορεί να αποτελέσει υψηλό αναβαθμό μαθητείας. Φτάνει δηλαδή να θαυμάζεις για να μαθαίνεις όσο δεν θα το κατάφερναν χρόνια σπουδών. Ενας διακαής μας πόθος να ζούσε ο Γιάννης Τσαρούχης, είναι ακριβώς για να τον φέρναμε αντιμέτωπο ως δάσκαλο με καλλιτέχνες μεγαλυτέρους του σε ηλικία, συνομηλίκους του ή και νεοτέρους του, όπως ο Γιώργος Μαυροΐδης, ο Μίνως Βολανάκης, ο Σάββας Χαρατσίδης, η Λίλα ντε Νόμπιλι, ο Νίκος Στεφάνου, ο Αλέκος Φασιανός, οι οποίοι ομολογούσαν και ομολογούν απερίφραστα ότι αν δεν υπήρχε ο θαυμασμός τους για τον δημιουργό των «Τεσσάρων εποχών», θα ήταν άλλος ο καλλιτεχνικός προσανατολισμός τους. Με την αποφασιστική μάλιστα διαφορά του Γιάννη Τσαρούχη, σε σχέση με άλλους καλλιτέχνες, τον θαυμασμό του να τον εκφράζει με την ίδια ακριβώς ένταση είτε αφορούσε τον Λουκίνο Βισκόντι είτε την άγνωστη ράφτρα της Λυρικής Σκηνής. Βέβαια, ο θαυμασμός που μεταβάλλεται σε μαθητεία δεν εκφράζεται στη συνομιλία του Γιώργου Μιχαηλίδη και του Γιάννη Μετζικώφ μόνο σε σχέση με το αντίστοιχο αίσθημα του μαθητή προς τον δάσκαλο. Μπορεί να υφίσταται και από τον δάσκαλο προς τον μαθητή και οι δύο μαζί να θαυμάζουν τα κείμενα, τα μνημεία, όλο το παρελθόν, εκπαιδευόμενοι αλλά και αλληλοεκπαιδευόμενοι ταυτόχρονα.

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΙΑΡΧΟΣ: Κύριε Μιχαηλίδη, σκηνοθέτης εσείς, ζωγράφος και σκηνογράφος ο κ. Μετζικώφ, πώς δικαιολογείται η μαθητεία;

Γιώργος Μιχαηλίδης: Μαθητής δεν γίνεσαι επειδή αποφάσισε κάποιος να σου κάνει τον δάσκαλο κι εσύ ο ίδιος αποφάσισες να γίνεις μαθητής. Αυτή είναι μια σχέση που χτίζεται σιγά σιγά κι από μόνη της. Οταν ήρθε ο Μετζικώφ στο θέατρο και μου έφερε να δω τη δουλειά του, ενθουσιάστηκα. Του είπα ότι θα συνεργαστούμε οπωσδήποτε κάποια στιγμή, ενώ ο ίδιος, όπως μου εξομολογήθηκε αργότερα, είπε μέσα του «καλά, μου το έχουν πει κι άλλοι αυτό». Τον φώναξα λοιπόν κι επειδή ήταν η πρώτη φορά που δούλευε στο θέατρο, θα το χαρακτήριζα τώρα για ένα είδος μαθητείας, χωρίς όμως να τον διδάσκω σαν να είναι μαθητής. Δουλεύαμε μαζί την αισθητική της παράστασης, την ατμόσφαιρά της. Δεν χρειάστηκε όμως να τον μάθω εγώ να κολυμπάει γιατί, αν και πρωτοδούλευε μαζί μου στο θέατρο, ήξερε να κολυμπάει ο ίδιος πολύ καλά. Είχα τσαντιστεί πολύ γιατί, αν και αποκαλύφθηκε εξαρχής ένας καταπληκτικός ενδυματολόγος, ο Μηνάς Χρηστίδης τον χαρακτήρισε «μόδιστρο». Συγγνώμη, αλλά παλιά μόνο ο Αντώνης Φωκάς είχε δημιουργήσει τέτοια αίσθηση με τα κοστούμια του. Το κοστούμι που φορούσε η Κατίνα Παξινού ως Ιοκάστη στις «Φοίνισσες» του Ευριπίδη είναι κάτι ανεπανάληπτο.

Γιάννης Μετζικώφ:  Θα ήθελα να κάνω μια διόρθωση. Το «μόδιστρος» δεν το έγραψε ο Μηνάς Χρηστίδης, το έγραψε ο Θόδωρος Κρητικός. Ενας κριτικός υβριστής. Εβριζε όλον τον κόσμο άνευ λόγου και αιτίας. Το είχε γράψει για την πρώτη παράσταση που είχα κάνει με τον Γιώργο Μιχαηλίδη, το «Κρίμα που είναι πόρνη». Αλλά, αν μας ενδιαφέρει μια έννοια δικαίου, γιατί να μένουμε στο σχόλιο αυτού του κριτικού και να μη μένουμε σε όλα τα άλλα που γράφονται και μας παρηγορούν και μας ενθαρρύνουν;

Θ.Ν.: Γιατί, μήπως ο Ωνάσης δεν είχε αποκαλέσει στην Κάλλας μόδιστρο τον Γιάννη Τσαρούχη;

Γ. Μιχ.: Εγινε λοιπόν με τον Μετζικώφ το εξής καταπληκτικό: μου έφερε δυο – τρεις φορές κάποια σχέδια και του έλεγα «δεν καταλαβαίνω». Ακόμη κι όταν μου έφερε ένα σχέδιο πολύ πιο λεπτομερές, πάλι δεν κατάλαβα. Του είπα λοιπόν «θα φτιάξεις ένα κοστούμι από την αρχή ίσαμε το τέλος. Δεν με ενδιαφέρει πόσο θα στοιχίσει. Αν μου αρέσει, θα συνεχίσουμε. Αν όχι, θα σταματήσουμε εδώ. Συμφωνείς;». «Συμφωνώ».  Μου έφερε λοιπόν ένα κοστούμι που ήταν φτιαγμένο όλο στο χέρι, δεν είχε μεσολαβήσει ράφτρα ή γαζώτρια.

Ι. Μετζ.: Θα ήθελα να προσθέσω για τον Γιώργο Μιχαηλίδη, σε σχέση με την έννοια της μαθητείας, κάτι που το θεωρώ πολύ σημαντικό. Με τον ιδιαίτερό του ψυχισμό σού εμφυσά όλο αυτόν τον σεβασμό που είναι απαραίτητος στη δουλειά μας. Δεν υπήρξε ποτέ διεκπεραιωτικός. Η συνεργασία μαζί του είναι μια κατάσταση στην οποία χρειάζεται να βυθιστείς, να ερωτευτείς για να μπορείς να είσαι αληθινός. Δεν είμαι ο μόνος που το συνειδητοποιούσα αυτό. Θυμάμαι όταν σηκώθηκε η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη γεμάτη από το πλαστικό, ψεύτικο αίμα που μας το προμηθεύει μια εταιρεία και είπε συνεπαρμένη από τη δράση «πώς θα παίξω αύριο έτσι ματωμένη που είμαι» και της απάντησε η βοηθός μου λέγοντάς της το ανεκδιήγητο «μα το αίμα βγαίνει με κρύο νερό». Ηταν μια περίοδος που η φτώχεια δεν ήταν πολύ διαφορετική σε σχέση με τη σημερινή. Μην εκπλησσόμαστε. Και τότε μετρούσαμε τα ψιλά μας για να πάμε να πάρουμε ένα κομμάτι πανί. Αλλά η ταλαιπωρία παράγει τέχνη.

Γ. Μιχ.: Μια μέρα που είχαμε κουραστεί μέσα στο θέατρο, είπαμε με τον Μετζικώφ να πεταχτούμε απέναντι στην κυρία Μαρία, που φτιάχνει σπιτικό φαγητό, να φάμε κάτι για να στυλωθούμε. Ενώ τρώγαμε, του λέω: «Γιάννη, ξέρεις τι κάνουμε τώρα; Τρώμε ένα μανίκι».

Ι. Μετζ.: Ενιωσα κάποια στιγμή, ενώ ήμουν μικρός, κάτι που με συνοδεύει σε όλη μου τη ζωή: ότι το θέατρο είναι μια πολύ μεγάλη, πολυδιάστατη ιστορία. Δεν είναι δηλαδή «ωραία, είμαι εικαστικός, ας κάνω και μια ή δυο σκηνογραφίες». Ο Μιχαηλίδης είναι ο άνθρωπος που με πήρε από τη ζωγραφική και με έβαλε, επί της ουσίας, μέσα στο θέατρο. Σ’ ένα θέατρο που αξίζει να δώσεις όλη σου τη σκέψη, όλη σου την ευαισθησία, δηλαδή όλη σου τη ζωή.

Θ.Ν.: Κύριε Μιχαηλίδη, έχετε διδάξει σε δραματικές σχολές;

Γ. Μιχ.: Κατ’ αρχάς έχω διδάξει για χρόνια στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου, αλλά και τώρα διδάσκω σε μια άλλη σχολή. Ξεκίνησα όμως από τη φράση ενός θείου μου, αδελφού του πατέρα μου, που μου είπε όταν ετοιμαζόμουν για να σπουδάσω σκηνοθέτης του κινηματογράφου: «Γιώργο, δεν θα διδάσκεις ηθοποιούς;». «Βεβαίως» του απάντησα. «Πώς  θα τους διδάσκεις λοιπόν αν δεν ξέρεις εσύ τι σημαίνει ηθοποιός;». Και με έστειλε ως μαθητή στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Σε δυο μήνες ο κινηματογράφος δεν με ενδιέφερε πια, με στοίχειωσε το θέατρο. Σιγά σιγά κατάλαβα και ένιωσα, δεν τολμώ να πω ότι κατάλαβα και ένιωσα πλήρως, μερικά πράγματα που προσπαθώ να τα μεταλαμπαδεύσω σήμερα στα παιδιά. Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όταν δίδασκα Σκηνοθεσία, προσπαθούσα να τους εξηγήσω ότι η σκηνοθεσία δεν είναι κάτι απλό, δεν είναι μια mise en place. Γι’ αυτό τους διάβαζα ποιήματα, τους έδειχνα ταινίες, πίνακες, τους πήγαινα στα μουσεία, στην Πινακοθήκη. Ηθελα να καταλάβουν ότι η σκηνοθεσία είναι ένα σύμπαν ολόκληρο κι ήθελα να τους μπάσω μέσα του ώστε να αφουγκραστούν και να νιώσουν. Είναι αυτό που λέει ο βασιλιάς Λιρ στην Κορντέλια, όταν την κρατάει νεκρή στην αγκαλιά του και τη νανουρίζει: «Εμείς σαν κατάσκοποι του Θεού θ’ αφουγκραζόμαστε τα πάθη των ανθρώπων». Αυτό είναι η διδασκαλία.

Θ.Ν.: Κύριε Μετζικώφ, τι θα λέγατε ως ενδυματολόγος που είστε σε σχέση με το καλό γούστο;

Ι. Μετζ.: Είναι πολύ σκληρό πράγμα το καλό γούστο, ιδίως με τη μορφή που εφαρμόζεται στα γαλλικά ντεφιλέ με αυτά τα οστέινα μοντέλα και τις γυναίκες που εκστασιάζονται στη θέα τους. Ο άνθρωπος καταδυναστεύεται από το καλό γούστο. Είναι ενάντια στην ελευθερία του και, κυρίως, όχι κοντά στην ευτυχία του. Οταν κάτι αρέσει σε κάποιον, του λέω ότι είναι υπέροχο απλώς και μόνο γιατί του αρέσει. Αν γινόμαστε ευτυχισμένοι φορώντας ένα κόκκινο μαντίλι, γιατί να νιώθουμε γύρω μας τα βλέμματα σαν να μας αμφισβητούν και να μας λένε «βγάλ’ το»; Είναι βασανιστικές οι ανθρώπινες ζωές, σύντομες, βυθισμένες μέσα στην υστερία για ευτυχία, που τις πιο πολλές φορές ελάχιστα την πλησιάζει κανείς. Εχω πολύ κακή γνώμη για το καλό γούστο. Αν το θέατρο είναι πολύτιμο, είναι ακριβώς γιατί μεταβάλλει σε πραγματική τη ζωή που σε εκφράζει, τη ζωή που τιμά την οντότητα του ονείρου σου, ενώ αποδεικνύει ως ψεύτικη τη ζωή του ντεμακιγιάζ, του χασμουρητού και της ΔΕΗ.

Γ. Μιχ.: Ο Μετζικώφ έχει πει μια φράση που τη θεωρώ μοναδική, ότι το να θαυμάζεις είναι ταλέντο. Πολλοί θαυμάζουν αλλά κρύβουν τον θαυμασμό τους γιατί φοβούνται μήπως θεωρηθεί ότι δεν ξέρουν και δεν έχουν εκτιμήσει σωστά. Αλλά το να μη διστάζεις να εκφράσεις τον θαυμασμό σου για έναν ποιητή, για έναν ζωγράφο, για έναν ηθοποιό δεν χρειάζεται τόλμη. Χρειάζεται αυτή την αυθορμησία που κυριολεκτικά σε μαθαίνει να χορεύεις με το σύμπαν ολόκληρο.

Ι. Μετζ.: Και να μπορείς να είσαι γενναιόδωρος. Η καλή σου λέξη θα βοηθήσει τον νέο άνθρωπο να κάνει το επόμενο βήμα. Τι πιο γενναιόδωρο κέρασμα να μπορείς να πεις σε κάποιον την αλήθεια, όταν οι πιο πολλοί τη μασάνε και την κρύβουν. Ακόμη κι εσύ ο ίδιος θα ευχαριστηθείς αν δεις τον άνθρωπο που ενθάρρυνες ένα σκαλοπάτι πιο ψηλά. Εξασφαλίζεις, κατά κάποιον τρόπο, τη συνέχεια τη δική σου με αυτά που του έχεις πει και προκειμένου να ταξιδέψει ο ίδιος το όνειρο παραπέρα.

Γ. Μιχ.: Οταν ο θαυμασμός κυκλοφορεί στην ατμόσφαιρα και δεν κρύβεται στα υπόγεια της ψυχής μας, τότε ο χρόνος, που είναι το πιο σοφό πράγμα στον κόσμο, θα επιλέξει στο τέλος και θα πει αυτό αξίζει, το άλλο δεν αξίζει.

Ι. Μετζ.: Χώρια που υπάρχουν χιλιάδες πράγματα για να θαυμάσει κανείς, αλλά το βλέμμα μας είναι διαρκώς στραμμένο προς τα έξω, προς την Αμερική, προς τη Δύση. Μα ας σκεφτούμε για μια στιγμή τη θέση που έχει ο πολιτισμός μας στον έξω κόσμο. Και δεν μιλώ για τον αρχαίο πολιτισμό, μιλώ για τον τώρα δα. Είμαστε πατρίδα μια σταλίτσα, δέκα εκατομμύρια ψυχές όλες κι όλες, ποια άλλη πατρίδα έχει περπατήσει τόσο πολύ μέσα στον θαυμασμό των άλλων; Και βέβαια υπάρχουν και μιζέριες και παραγκωνισμοί. Οπως συμβαίνει σε όλες τις μικρές κοινωνίες, γινόμαστε σαν ένα γκέτο όπου συνυπάρχουν, την ίδια ακριβώς στιγμή, όλα τα καλά και όλα τα κακά μαζί. Υπάρχει όμως χώρος για να καταθέσει κανείς τον θαυμασμό του σ’ αυτή τη χώρα.

Γ. Μιχ.: Οσο τραγικό λάθος είναι να αισθανόμαστε ότι είμαστε οι Ελληνες ο περιούσιος λαός της ανθρωπότητας, άλλο τόσο είναι το να πιστεύουμε ότι δεν είμαστε τίποτε, ότι δεν αξίζουμε τίποτε κι ότι πάμε κατά διαβόλου, κατευθείαν δηλαδή στον γκρεμό. Δεν πρόκειται για ένα λάθος, είναι σκέτη καταστροφή.

Ι. Μετζ.: Ερχεται ένας σκηνοθέτης από το εξωτερικό, κάνει μια παράσταση και πληρώνεται όσο θα πληρώνονταν δέκα σκηνοθέτες μαζί επί δέκα χρόνια. Γιατί αυτή η αξιολόγηση; Αυτό που έχουμε εμείς τι θα το κάνουμε; Αυτοί που είμαστε εμείς, πού θα πάμε, πώς θα υπάρξουμε; Δεν αμφισβητεί κανείς ότι μέσα στσρο εσωτερικό της πολιτιστικής μας ζωής κυριαρχούν η ευτέλεια και το φράγκο. Αλλά δεν μπορεί να μεταβάλλεται αυτό σε μια απαξίωση για πολλούς τομείς.

Γ. Μιχ.: Προσωπικά δεν θα έβγαζα απέξω τον αρχαίο κόσμο. Μου ανήκει. Είμαι ο αρχαίος κόσμος, είμαι η αρχαία Ελλάδα κι ας λένε ό,τι θέλουν. Τις λέξεις «αέρας», «θάλασσα», «νύφη», «γαμπρός», «άνδρας», «γυναίκα» τις συναντάμε στον Ομηρο. Η γλώσσα μας έχει περάσει πάνω από όλους τους αιώνες και δεν έχει φτάσει μόνο ώς σήμερα, αλλά θα υπάρχει και αύριο. Οι λέξεις δεν πεθαίνουν. Και όπως λέει ο Τζορτζ Τόμσον, ο μέγας ελληνιστής, είναι και μεγάλες κουτσομπόλες. Δεν χρειάζεται παρά να ρωτήσεις μία και αρχίζει και σου μιλάει για τον κουνιάδο της, για τη νύφη της, για τη συννυφάδα της. Για τον εξάδελφό της και για τον γαμπρό της. Τις κοιτάζεις ως ετυμολογία και δεν τελειώνουν με τίποτα αυτές οι υπέροχες λέξεις. Κοιτάζω την Ακρόπολη και μετά κοιτάζω τους καθεδρικούς ναούς, τις τεράστιες cathedrales, και αισθάνομαι δέος και αγάπη γι’ αυτή τη συμμετρία, για το ανθρώπινο μέτρο του Παρθενώνα. Κοιτάζω τα εκκλησάκια μας, τον Προφήτη Ηλία, παντού ο τόπος αυτός είχε ως μέτρο τον άνθρωπο.

Ι. Μετζ.: Αν δεν υπήρχε το αρχαίο δράμα, δεν θα είχε νόημα να είναι κανείς στον χώρο του θεάτρου. Δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσοι έχουν συνειδητοποιήσει ότι είμαστε τυχεροί που ζούμε τώρα δα κι είναι δυνατόν εμείς οι περαστικοί να αγγίζουμε τα αριστουργήματα της αρχαίας γραμματείας και να υπάρχουν και για μας μέσα στη σύντομη ζωή μας. Αυτά θα υπάρχουν και ύστερα από 2.000 χρόνια και θα μιλιούνται και θα περιγράφονται από έθνη που δεν έχουν ακόμη συσταθεί. Και θα μεταφράζονται σε γλώσσες που δεν έχουν ακόμη επινοηθεί. Ποιος ξέρει τι γλώσσες θα μιλάνε οι άνθρωποι έπειτα από 2.000 χρόνια. Αλλά και σε εκείνες τις γλώσσες θα γράφουν για την ελληνική γραμματεία. Και για μας υπήρξε η ευτυχισμένη συγκυρία να βιώνουμε την υπόθεση αυτή τούτη εδώ τη στιγμή. Οχι μόνο να έχουν περάσει οι ζωές μας μέσα από τα κείμενα αυτά, αλλά να δημιουργούμε κιόλας μέσα από το υλικό αυτό.      n