Δάσκαλος και μαθητής
Αν η διδασκαλία περιοριζόταν στο τι θα πει ένας δάσκαλος στον μαθητή του, ο κόσμος θα βρισκόταν σε απείρως μεγαλύτερη κατάντια από τη σημερινή. Η εξ επαγγέλματος διδασκαλία, όσο υψηλά ιδανικά και αν εμφορούν τον δάσκαλο, είναι συχνά ύποπτη γιατί ο δάσκαλος αμείβεται για τη δουλειά του. Και η ανθρωπότητα φαίνεται να θεωρεί λίγο ή πολύ διαβλητό καθετί που έχει ως απώτερο σκοπό το χρήμα. Επομένως μια διδασκαλία μπορεί να είναι απείρως πιο αποτελεσματική όταν προσφέρεται δωρεάν. Αλλωστε το έχει πει θαυμάσια ο Γιώργος Σεφέρης: «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας». Ενδέχεται ο Θανάσης Βαλτινός, όταν έγραφε «Το συναξάρι του Ανδρέα Κορδοπάτη» και την «Κάθοδο των εννέα», να μην μπορούσε καν να διανοηθεί ότι θα λειτουργούσε ως διδάχος για ένα παιδάκι που την ίδια εποχή, αμέριμνο ή σκεπτικό, ατένιζε τα βουνά της Ηπείρου. Θα εξελισσόταν μάλιστα, σε μεταγενέστερα χρόνια, στον δημιουργό του «Ντιαλίθ’ ιμ, Χριστάκη» και τόσων άλλων βιβλίων. Αναφερόμαστε ακριβώς στον Σωτήρη Δημητρίου. Η ζωή είναι μια ακένωτη δεξαμενή απρόβλεπτων συναντήσεων και μυστικών συγγενειών που σπάνια τις συνειδητοποιεί ή και τις υποψιάζεται κανείς. Εμείς θέλουμε με τη σειρά «Δάσκαλος και Μαθητής» αυτήν ακριβώς τη δεξαμενή να της αναγνωρίσουμε τις πραγματικές της διαστάσεις μέσα από τη βαθιά και ιερή σχέση του περίφημου αυτού ζεύγους. Μια σχέση που μπορεί να συγκριθεί με την επίσης βαθιά και ιερή σχέση ενός παιδιού με τους γονείς του.
Ο Σωτήρης Δημητρίου (αριστερά) και ο Θανάσης Βαλτινός συμφωνούν ότι ο τόπος καταγωγής τους (Ηπειρος και Αρκαδία αντίστοιχα) έχει επηρεάσει το έργο και τη γλώσσα τους
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
9 λεπτά ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΙΑΡΧΟΣ: Κύριε Βαλτινέ, θα µπορούσε να θεωρηθεί µια πολύ ισχυρή µαθητεία κοντά σας αυτή του Σωτήρη Δηµητρίου. Σας χωρίζουν σχεδόν είκοσι πέντε χρόνια και το έργο σας εµπνέεται σε µεγάλο βαθµό από την Αρκαδία ενώ του νεότερου οµοτέχνου σας από την Ηπειρο, δύο πολύπαθες περιοχές της Ελλάδας.
ΘΑΝΑΣΗΣ ΒΑΛΤΙΝΟΣ: Ενας συγγραφέας χρειάζεται πάντα έναν χώρο για να τοποθετήσει μέσα του τις ιστορίες του. Καμιά φορά τον κατασκευάζει, όπως ο Φώκνερ είχε δημιουργήσει μια φανταστική πόλη στον αμερικανικό Νότο. Οσον αφορά εμένα, ξέρουν όλοι ότι είμαι από την Αρκαδία, ένα τοπίο σκληρό, πετρώδες, αυχμηρό, καμένο συχνά από τον ήλιο. Εκεί πρωτοείδα το φως, εκεί πρωτανάσανα, αυτά είναι στοιχεία πολύ σημαντικά που προσδιορίζουν τους συγγραφείς, και αναλόγως πορεύονται. Είναι ένας τόπος που μου είναι πολύ οικείος όχι μόνον ως τοπογραφία και ως γραμμές οριζόντων, αλλά και ως ψυχή, ως ουσία. Ομως όλη η Ελλάδα είναι φορτωμένη ιστορικά με δραματικά γεγονότα. Ο 20ός αιώνας, ο περασμένος αιώνας, που είναι ουσιαστικά ο αιώνας μας, είναι γεμάτος από τραγωδίες, από μεγάλες αναπτύξεις ιστορικού χαρακτήρα. Δεν υπάρχει περιοχή της Ελλάδας που να μην είναι σημαδεμένη από αντίστοιχα γεγονότα, καμιά φορά μάλιστα ποτισμένη και με αίμα.
Θ.Ν.: Το ίδιο ισχύει και για σας κύριε Δηµητρίου; H µάλλον θα µπορούσατε να συλλάβετε τον εαυτό σας ως συγγραφέα αν δεν καταγόσαστε από την Ηπειρο;
ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ: Δεν το ξέρω ή μάλλον πιθανολογώ ότι θα μπορούσα να έχω γίνει συγγραφέας. Τώρα όμως είμαι από εκεί, γεγονός που με έχει καθορίσει βαθιά. Κυρίως το ήθος και η συμπεριφορά των ανθρώπων, η γλώσσα της περιοχής. Το βουνό του χωριού καταγωγής μου, η Μουργκάνα, είναι στα μάτια μου ένα ανθρωποβουνό. Εχει ενσωματώσει τις ιστορίες πολλών αιώνων, χιλιάδων ανθρώπων, έχει ενσωματώσει τη γλώσσα, ώστε όταν ατενίζω τις πλαγιές του, τα ρέματά του, τις βουνοκορφές του, έχω την αίσθηση ενός βουνού που έχει εξανθρωπιστεί. Επιπλέον το χωριό αυτό είναι κοντά στα σύνορα. Και οι άνθρωποι των συνόρων έχουν πολύ εντονότερη την αίσθηση της ιστορίας, ακριβώς επειδή ζουν κοντά στα σύνορα. Υπάρχει μάλιστα μια παροιμία που λέει «χωράφι στο ποτάμι και χωριό στα σύνορα δεν προκόβουν». Δεν προκόβουν οικονομικά αλλά προκόβουν ψυχικά, γιατί οι άνθρωποι αυτοί ζουν διαρκώς σ’ ένα μεταίχμιο. Ζουν δηλαδή σε μια κατάσταση ψυχικής και πνευματικής εγρήγορσης.
Θ.Β.: Θα ήθελα να προσθέσω κάτι σε αυτά που λέει ο Σωτήρης Δημητρίου και με τα οποία συμφωνώ απολύτως. Οφείλουμε πολλά στους ανθρώπους αυτούς, στη γνησιότητα της ψυχής τους, της σκέψης και του αισθήματός τους, της γλωσσικής τους έκφρασης. Εχω θητεύσει στις κουβέντες τους, στον τρόπο που λένε ανέκδοτα, στον τρόπο που πενθούνε. Με μια μικρή όμως ένσταση. Ολα αυτά ισχύανε, τώρα έχει περάσει ο οδοστρωτήρας της τηλεόρασης. Εχουν κολλήσει πάνω της, με αποτέλεσμα να έχουν γίνει «πετσιά». Αν ρωτήσεις κάποιον «πού πας;», δεν θα σου πει «πάω στον μπακάλη να ψωνίσω» ή «πάω να κατουρήσω», αλλά θα σου μιλήσει μ’ ένα τρόπο που του τον έχει μάθει η τηλεόραση. Εχει αλλοιωθεί εντελώς το γλωσσικό τοπίο. Φοβάμαι ότι πρόκειται για ένα κακό τέλος. Πολύ επιγραμματικά ένας θείος μου, μου είχε πει πριν από πολλά χρόνια: «Παλιά τραγουδάγαμε στον δρόμο, στο χωράφι, στα πανηγύρια. Τώρα ήρθε το ραδιόφωνο και ακούμε». Δεν του χρειάστηκε να κάνει καμιά μελέτη για να το πει, ήταν όμως μια βαθιά σοφία.
Σ.Δ.: Αν και υπάρχει μεγάλη ομοιότητα στο τοπίο της Αρκαδίας και της Μουργκάνας, αλλά και ομοιότητα γλωσσική (αναφέρομαι κυρίως στη λακωνικότητα και την πυκνότητα της γλώσσας), σ’ εμάς τα πράγματα εξελίσσονται πιο αργά. Κυρίως στον τρόπο με τον οποίο μιλάνε οι γυναίκες της περιοχής αυτής, σε βαθμό που να αισθάνομαι πολλές φορές ότι είμαι ο ενδιάμεσος ανάμεσα στις γυναίκες αυτές και στον αναγνώστη. Ιδιαίτερα στις Πετράδες, ο τρόπος που σου μιλάνε είναι η επιτομή της αφαιρετικότητας και της νοστιμιάς συγχρόνως. Τις ακούς και εκλύονται μέσα σου αρχετυπικά συναισθήματα και αρχετυπικές νοσταλγίες. Ειδικά το στοιχείο της νοσταλγίας είναι διάσπαρτο σ’ αυτό το βουνό και σ’ αυτούς τους ανθρώπους. Υπάρχουν φοβερές ομοιότητες ανάμεσα στα βουνά της Αρκαδίας και στη Μουργκάνα, τόσο στο φυσικό και στο ανθρώπινο τοπίο όσο και στη γλώσσα. Αν πάρεις ένα λεξικό της Αρκαδίας κι ένα της Μουργκάνας θα δεις πανομοιότυπες λέξεις και παροιμίες. Είναι σκανδαλώδες πόσο μοιάζουν οι δημώδεις λαλιές, για να μην πω οι ντοπιολαλιές,
Θ.Ν.: Κύριε Βαλτινέ, διατηρείτε επαφή µε τον γενέθλιο χώρο σας; Συχνά τον κύριο Δηµητρίου τον βρίσκει κανείς ευκολότερα στο χωριό του παρά στην Αθήνα.
Θ.Β.: Βεβαίως διατηρώ επαφή με το χωριό μου στην Αρκαδία. Πηγαίνω συχνά, έχω ένα σπίτι που είχε γίνει ερείπιο και το ξαναέφτιαξα. Η αρχική σκέψη ήταν να το μεταβάλω σ’ ένα είδος απομονωτηρίου για να εργάζομαι. Ομως το μόνο που δεν μπορώ να κάνω σ’ αυτόν τον χώρο είναι να δουλέψω. Είναι όλα τόσο τέλεια, το να κάθεσαι και να βλέπεις το φως είναι μια μοναδική απόλαυση. Τελικά δουλεύω μόνο στην Αθήνα, αλλά τους δεσμούς μου με το χωριό μου τους διατηρώ ανέπαφους. Αν και ο χώρος αυτός είναι μέσα στην καρδιά μου και με απασχολεί ακόμη συγγραφικά, δεν σημαίνουν όλα αυτά μια ηθογραφική αντιμετώπισή του. Εχω ταξιδέψει πολύ έξω από την Ελλάδα και θεωρώ ότι τα θέματά μου έχουν μια ευρύτερη λειτουργικότητα. Μπορεί δηλαδή να λειτουργήσουν εξίσου καλά και στο άστυ αλλά και σ’ ένα υπεραστικό ελπίζω περιβάλλον.
Σ.Δ.: Εγώ πηγαίνω τακτικά στο χωριό μου, γιατί είναι η μάνα μου εκεί, ο ομφάλιος λώρος. Είναι ακόμη μάχιμη, έχει έναν κήπο που τον καλλιεργεί χειμώνα – καλοκαίρι με τα εποχικά «κηπικά», όπως τα λέει και τα οποία μοιράζει διαρκώς. Εχει ένα στρατηγικό σχέδιο σε σχέση με τα κριτήρια που τα προσφέρει, που αν μπορούσα να το αποκωδικοποιήσω θα έκανα μια λαμπρή νουβέλα. Οταν ήμουν μικρός με έστελνε μαζί με τα αδέλφια μου, λέγοντάς μας αυτό θα το πάτε στη θεία σας, αυτό στον έναν, αυτό στον άλλον. Οταν έγινα συγγραφέας σταμάτησε να με στέλνει και είχα στενοχωρηθεί πολύ. Ωσπου μια μέρα που ήμασταν στον κήπο και τον έσκαβε, μου λέει «θα πας τις ντομάτες εκεί». «Οπα, είπα μέσα μου, ξαναπιάσαμε επαφή». Αυτό το χώμα κι αυτά τα φυτά είναι η ζωή της. Ενας πλήρης κύκλος. Οταν καμιά φορά τη ρωτάμε γιατί δεν δίνει σε κάποια γυναίκα, μας απαντάει: «Αυτή έχει χώμα. Γιατί μου βάζει γκαζόνια και λουλούδια; Να βάλει σαλάτες». Δεν ξέρω όταν πεθάνει η μάνα μου πώς θα διαμορφωθεί η σχέση μου με το χωριό. Είναι μια κεντρική αρτηρία της συγγραφικής μου δεξαμενής αλλά, όπως ο Βαλτινός, δεν γράφω εκεί. Εκεί ακούω, αγοράζω ή το πολύ πολύ να «χτενίσω» ένα κείμενο. Η καθαυτή δουλειά γίνεται εδώ στην Αθήνα, στη μοναξιά.
Θ.Ν.: Κύριε Βαλτινέ, αν δεχτούµε ότι υπάρχει ένα είδος µαθητείας στη συγγραφή, ποιοι είναι οι συγγραφείς που αισθάνεστε να έχουν παίξει ρόλο στη διαµόρφωσή σας;
Θ.Β.: Το δημοτικό τραγούδι κατ’ αρχάς, το κορυφαίο ποιητικό κατόρθωμα. Οι άνθρωποι του περιβάλλοντός μου στα παιδικά μου χρόνια, ο λαϊκός λόγος δηλαδή στην τρέχουσα μορφή του. Ανθρωποι αγράμματοι, στο μεγαλύτερό τους ποσοστό, αλλά με μια γλωσσική αίσθηση που εκ των υστέρων την κρίνω ως τρομερή. Οταν αρχίζει η επίσημη εκπαίδευση, αναγνωρίζω έναν σημαντικό ρόλο στα εκκλησιαστικά κείμενα. Η Βίβλος στη μετάφραση των Εβδομήκοντα και το Ευαγγέλιο με την έλλειψη οποιασδήποτε προσπάθειας να δημιουργηθεί καλλιγραφία καθώς και την παρατακτική δραματουργική του εξέλιξη. Ο Παπαδιαμάντης και ο Βιζυηνός σε σχέση με τους παλιούς, αν και με ξενίζανε κατά κάποιον τρόπο. Δεν έχει σημασία να αναφέρει κανείς ονόματα. Μοιάζει με τις ταβέρνες που αν και ξέρουμε πάρα πολλές, όταν μας ρωτάει κάποιος «πού να πάμε απόψε;» δεν θυμόμαστε καμιά.
Σ.Δ.: Ωραία παρατήρηση, πεζογραφική. Σαφώς υπάρχει μαθητεία αλλά όλα αυτά, γενιές, σχολές, τεχνοτροπίες, επιδράσεις, είναι λίγο – πολύ σχήματα της επιφάνειας, των γραμματολόγων, γιατί τους τρομάζει το χάος που υπάρχει από κάτω. Για τις ανάγκες όμως της κουβέντας θα μιλήσω για αρέσκεια και απαρέσκεια καθώς η αρέσκεια σε καθορίζει συνειδητά πια. Δημιουργώ λοιπόν μια κορυφογραμμή και τοποθετώ πάνω της πρώτα πρώτα το δημοτικό τραγούδι. Κανένας επώνυμος ποιητής μας δεν φτάνει το ύψος του, το λέω μετά λόγου γνώσεως που λένε και οι εγγράμματοι. Με ξετρελαίνουν επίσης οι παροιμίες, αυτή η επιτομή της λαϊκής σοφίας. «Η γυναίκα της Ζάκυθος» που μπορεί να μη με μαγεύει προσωπικά αλλά είναι αντικειμενικά ένα σπουδαίο έργο. Συνεχίζουμε πάνω στην κορυφογραμμή με τον λόγο του Μακρυγιάννη, αδρότατη ποιητική πρόζα. Το επίσης κορυφαίο «Η ιστορία ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα, στην ίδια σειρά με την «Κάθοδο των εννέα» του Θανάση Βαλτινού. Ενας μη λακωνικός συγγραφέας που με μαγεύει είναι ο Γιάννης Μπεράτης με το «Πλατύ ποτάμι». Επίσης, αν όχι σύντομο, το πολύ αυστηρό «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου.
Θ.Β.: Σαφώς υπάρχουν κορυφογραμμές ώστε να πατήσει κάποιος πάνω στη μια για να πάει στην άλλη. Προσωπικά θα τοποθετούσα πάνω στην κορυφογραμμή τον Βιζυηνό και τον Παπαδιαμάντη, άγια πρόσωπα. Δεν σημαίνει ότι ολόκληρο το έργο τους είναι κορυφαίο αλλά στέκονται ως στύλοι γεροί, ουσιαστικοί, συγκροτούν μια παράδοση. Τα απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν για την πεζογραφία όπως λειτούργησε ο Σολωμός για την ποίηση ήταν θαμμένα στους τενεκέδες. Οταν ήρθανε στην επιφάνεια έγινε μια χρήση τους λίγο περίεργη, κάτι σαν ρετσέτα. Βεβαίως οι άνθρωποι που έφτιαξαν το θρυλικό δημοτικό τραγούδι ήταν αγράμματοι, ήξεραν δεν ήξεραν πεντακόσιες λέξεις. Δεν σημαίνει ότι θα συνεχίσουμε να γράφουμε δημοτικά τραγούδια, αλλά είναι ένα στοκ. Οι τεχνοτροπίες και οι μορφές αλλάζουν, αλλά υπάρχει πάντα μια πηγή από την οποία εκμαστεύεις. Η ελληνική γλώσσα έχει οριοθετικές κορυφογραμμές σε βάθος χρόνου. Αισχύλος, Θουκυδίδης, Ομηρος. Οταν χρησιμοποιώ λέξεις ίδιες με κείνες που είχαν χρησιμοποιήσει οι μεγάλοι αυτοί δάσκαλοι, νιώθω ένα ρίγος.
Σ.Δ. Μου δίνει λαβή ο Βαλτινός με το δημοτικό τραγούδι για να πω ότι όλη αυτή η ιστορία πάει προς το τέλος της. Στο χωριό μου, την Πόβλα, είναι ζήτημα αν έχουν μείνει τριάντα άνθρωποι. Βλέπεις, όταν φεύγει ο άνθρωπος, τη φύση να εφορμά. Καταπίνει μονοπάτια, δεν βλέπεις πια αμπέλια, και οπωροφόρα. Αλλά την πιο αποτρόπαιη εικόνα που μπορείς να αντικρίσεις είναι ένα δέντρο να βγαίνει μέσα από μια εξώπορτα ή από ένα παράθυρο. Εφυγαν οι άνθρωποι και βρικολιάκιασαν τα δέντρα. Τελικά όχι μόνον η Πόβλα αλλά όλα τα χωριά της ενδοχώρας θα γίνουν μια βουνοπλαγιά. Ποια κρίση; Αυτή είναι η κρίση, η μισή και παραπάνω Ελλάδα που μαζεύτηκε στην Αθήνα.
Θ.Β.: Αν και έφυγα από το χωριό μου στα εννιά μου χρόνια κι έζησα μετά σε αστικά περιβάλλοντα, στη Σπάρτη, στην Τρίπολη, στην Αθήνα, οι οφειλές μου είναι τεράστιες στον κόσμο του χωριού. Ηταν ένας κόσμος αγνός, δεν το εννοώ με την έννοια της καλής συμπεριφοράς ή των αγγελικών αισθημάτων. Αντίθετα είχε και τις κακίες του και τα πάθη του, η αγνότητά του όμως ήταν θέμα ουσίας, αυτό που ζούσε το εξέφραζε, κυρίως χάρη στον τρόπο με τον οποίο μίλαγε. Εχω πάντα ως παράδειγμα τον δημιουργικό τους λόγο. Τη λαλιά τους. n
Google news
