«Ρίβα»: Το τελευταίο βιβλίο του Αλέξη Σταμάτη

Το «Ρίβα» είναι ένα μυθιστόρημα. Συγκεκριμένα είναι οι τελευταίες λέξεις του Αλέξη Σταμάτη, πριν από το ξαφνικό φευγιό του.

Η ανυπαρξία δεν φόβιζε τον συγγραφέα: «Διαλέγουμε το πέραν» έλεγε συχνά. Επηρεασμένος και από τη θεοσοφία του Ντέιβιντ Μπόουι.

Υπήρξε ένας από τους τελευταίους συγγραφείς στη σύγχρονη εποχή μας, που συνεχώς ήθελε να ανακαλύπτει κάτι νέο. Βρισκόταν συνεχώς σε κίνηση πνευματική, πριν τον προδώσει η ασθένεια.

Ο Αλέξης Σταμάτης, κακώς κατά τη γνώμη μας, συγκαταλεγόταν στους «εμπορικούς» – με την αγοραία έννοια του όρου – δημιουργούς.

Σχεδόν όλο του το έργο αποτελεί μια σπουδή στην αυτομυθοπλασία. Ο συγγραφέας μάς πρότεινε αυτό το αμφιλεγόμενο, συγκεχυμένο και αμφίσημο παιχνίδι ανάμεσα στο εγώ και το άλλο. Ανάμεσα στο εγώ και την ετερότητα με λίγα λόγια.

Από ποιητής που ξεκίνησε σε νεαρή ηλικία – γυρνώντας τα κείμενά του σε φίλους και εκδοτικούς οίκους, καβάλα σε ένα παπί – έως το τέλος της ζωής του, προσπαθούσε να φτάσει σε ένα ξέφωτο που η πινακίδα θα έγραφε: «Εκείνος ο άλλος που είμαι εγώ». Αυτό το διφορούμενο εγώ ως πρώτη ύλη του Αλέξη Σταμάτη διαχρονικά, εκκινούσε από την προσωπική εμπειρία, αλλά δεν καταποντιζόταν εκεί.

Ο Αλέξης Σταμάτης εμπνεόταν από το ανεπαίσθητο, το ξεχασμένο, το περιφρονημένο. Από τη στιγμή που παρατηρούσε κάτι, το έπλαθε άμεσα έχοντας για αρωγή την τέχνη της μεταμόρφωσης. Στα έργα του το εγώ μετατοπίζεται και ο αφηγητής συνεχώς κατακερματίζεται. Στην Ελλάδα που μετράει και το φαίνεσθαι, ο συγγραφέας χαρακτηρίστηκε «ελαφρύς», ενώ η αξία του ήταν αλλού.

Το μυθιστόρημα «Ρίβα» το έγραφε πυρετικά, λίγο πριν από τον θάνατό του. Ο Σταμάτης ενδιαφερόταν πάντοτε για τις πνευματικές και τεχνολογικές εφευρέσεις ή τάσεις που εμφανίζονταν κατά καιρούς. Από την ψυχανάλυση μέχρι και την τεχνητή νοημοσύνη, εσχάτως.

Γι’ αυτό και διάβαζε πολλά δοκίμια που άνοιγαν δρόμους στην εξέλιξη των πραγμάτων. Οι τελευταίες του αναζητήσεις ήταν γύρω από το θείο και την τεχνητή νοημοσύνη. Ο ρόλος του δημιουργού σήμερα και πώς αυτός αλλάζει σε σχέση με τον 20ό αιώνα.

Όλα ξεκίνησαν από μια σειρά πινάκων ζωγραφικής ΑΙ που εντόπισε στο Διαδίκτυο. Οι δημιουργοί τους χρησιμοποιούσαν εξ ολοκλήρου τεχνητή νοημοσύνη. Θυμάμαι ήταν πίνακες εντυπωσιακότατοι – αναγεννησιακού ύφους –, που όμως ήταν βουτηγμένοι στην κενότητα και προορίζονταν μόνο για θάμπωμα των οφθαλμών.

Από αυτό το ερέθισμα ο Αλέξης Σταμάτης κατασκευάζει για κεντρικό ήρωα έναν καταξιωμένο ζωγράφο, τον Αλέξανδρο, που προέρχεται από την αναλογική περίοδο της ανθρωπότητας, δηλαδή το σήμερα και το κοντινό χθες.

Δίπλα σε αυτόν τον ήρωα με τα τόσα ανοιχτά θέματα – όπως η σχέση με το παιδί του – αναπτύσσεται και μια πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης, ένας οργανισμός αυτόνομος που «αναλαμβάνει» τη ζωή του, αρχικά για καλό σκοπό: η Ρίβα. Τα πράγματα γρήγορα έρχονται τούμπα και η εξάρτηση μεγαλώνει έως την τελική αναμέτρηση.

Μπορεί να γίνει η μεγάλη αντικατάσταση; Αναρωτιέται ο συγγραφέας στο μυθιστόρημα. Δηλαδή μπορεί η υπόσταση του ανθρώπου να απορροφηθεί από τα λογισμικά;

Τόσα χρόνια καινοτομιών, για να εφεύρουμε κάτι ανώτερο από εμάς, με σκοπό ποιον; Το βιβλίο δείχνει καθαρά την αγωνία του δημιουργού-ήρωα, για την ηθελημένη σκλαβιά του σε ένα τεχνούργημα. Το ειδικό βάρος της ανθρώπινης ψυχής δεν μετατρέπεται σε ψηφιακό ντάτα.

Κι όμως οι υπερανθρωπιστές στη Σίλικον Βάλεϊ είτε στη Σαγκάη, αυτό πιστεύουν. Εδώ, ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με ό,τι προσπαθεί να αποφύγει. Ενα διαυγές μυθιστόρημα, με σασπένς και στοχασμό, που είναι το κατάλληλο ρέκβιεμ για τον Αλέξη Σταμάτη. Είμαστε ευγνώμονες που υπήρξε.