Αν έτσι κι αν αλλιώς

Πρόκειται για έναν χαρακτηριστικό τρόπο διαχείρισης της πραγματικότητας με ελληνικό «διαβατήριο». Το αποτυπώνει μάλιστα εξαιρετικά ο Κώστας Ταχτσής στον χαρακτήρα της Εκάβης στο «Τρίτο στεφάνι».

Για ό,τι δεν μας αρέσει στην καθημερινότητά μας, για ό,τι δεν έχει πάει καλά στη ζωή μας, για ό,τι μας έχει καθίσει άσχημα, φταίει πάντα όχι απλά κάποιος άλλος, αλλά μια αόριστη συνθήκη που συνωμοτεί εναντίον μας.

Ένα αιωρούμενο «αν», μία ασαφής υπόθεση που επειδή δεν ίσχυσε, μας πήρε από κάτω. Αν δεν είχε γίνει αυτό κι αν δεν είχε συμβεί το άλλο, αν ο τάδε δεν είχε πράξει ετούτο και ο δείνα εκείνο, εγώ, η ζωή μου, τα πάντα θα ήταν καλύτερα.

Πριν από λίγες μέρες, λοιπόν, κυκλοφόρησαν εικόνες, φτιαγμένες από τεχνητή νοημοσύνη, που δείχνουν πώς θα ήταν η Αθήνα αν δεν είχε μπαζωθεί ο Ιλισός. Κουκλάκι ζωγραφιστό.

Ένα ποτάμι με καταγάλανα νερά, δενδροστοιχίες στις όχθες του, βουλεβάρτα ένθεν κακείθεν με χαρούμενους περιπατητές, πράσινο να χορτάσουν τα μάτια μας, στο βάθος η θάλασσα να δέχεται στην αγκαλιά της τα νερά του «Πώς τον λέν’, πώς τον λέν’ τον ποταμό, Ιλισό, Ιλισό», υπέροχα κτίρια κάπου στο βάθος, βουκαμβίλιες, πευκόφυτος κι ο βράχος της Ακρόπολης, αυτοκίνητο, δε, ούτε για δείγμα. Και γύρω από αυτό το έωλο «αν», άρχισε ο χορός της γκρίνιας.

Που δεν διεκδικούμε καλύτερη ποιότητα ζωής, που συμβιβαζόμαστε με την ασχήμια, που βιάστηκε το αττικό τοπίο, για την ανάπτυξη που έγινε υπανάπτυξη και στο όνομά της γκρεμίστηκαν τα υπέροχα νεοκλασικά της Αθήνας και δεν είμαστε άξιοι να αντισταθούμε στην ασχήμια και βέβαια για όλα αυτά φταίνε οι άτιμοι οι πολιτικοί που δεν έχουν φαντασία, αλλά ούτε και ενσυναίσθηση, ώστε να κάνουν όντως την Αθήνα «διαμαντόπετρα στης Γης το δαχτυλίδι».

Πού ζούνε όσοι (και δεν είναι λίγοι) τα λένε αυτά; Τι φαντάζονται ότι ήταν η Αθήνα; Πώς αντιλαμβάνονται την ιστορία αυτού του τόπου αλλά και την πραγματικότητα; Πρώτα απ’ όλα ο Ιλισός δεν ήταν και κανένας μεγαλοπόταμος. Ρέμα ήταν τους περισσότερους μήνες του χρόνου, τίγκα στο κουνούπι, στο δε Βατραχονήσι – ανάμεσα στο σημερινό Παγκράτι και Μετς – λένε ότι δεν μπορούσες να σταθείς.

Από την άλλη, να βάλουμε κάτω την αύξηση του πληθυσμού αυτής της πόλης τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα; Πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η Αθήνα είχε λιγότερους από 300.000 κατοίκους· μαζί δε με τον Πειραιά 450.000 περίπου.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, ο πληθυσμός της πλησίαζε το μισό εκατομμύριο – μαζί δε με τον Πειραιά είχε ήδη ξεπεράσει το ένα. Παρά τις απώλειες του πολέμου, στην αρχή της δεκαετίας του 1950, είχε ξεπεράσει ήδη το μισό εκατομμύριο. Και στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο πληθυσμός της ευρύτερης περιοχής της Αθήνας είχε ξεπεράσει τα δύο εκατομμύρια.

Οι λόγοι προφανείς. Μια ερειπωμένη από τον πόλεμο και τον Εμφύλιο περιφέρεια, χωρίς υποτυπώδεις υποδομές, με πολλούς κατοίκους στιγματισμένους λόγω των πολιτικών πεποιθήσεών τους που βρήκαν καταφύγιο στην ανωνυμία της μεγαλούπολης.

Τι έπρεπε να γίνει; Να τους απαγορευτεί η είσοδος; Να αποκλειστούν τα παιδιά τους από ανώτερες σπουδές; Ή μήπως από τη στοιχειώδη «πολυτέλεια» ενός ζεστού μπάνιου και καμπινέ με αποχέτευση και καζανάκι; Η αντιπαροχή ήταν αναπόφευκτη λύση. Διότι το να χτίζονταν κτίρια για τους εσωτερικούς μετανάστες, εκτός αστικού ιστού, να δημιουργηθούν δηλαδή γκέτο, δεν το ακούω.

Δύο όψεις μιας πόλης

Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, η Μαρίνα Καραγάτση ήταν έφηβη. Της άρεσε, λοιπόν, να πηγαίνει στο σπίτι του θείου της και προέδρου της Βουλής Τάκη Ροδόπουλου, ένα ρετιρέ, κάπου κοντά στην Ηρώδου Αττικού. Το αγαπημένο της παιχνίδι ήταν να τρέχει από το παράθυρο της μιας πλευράς του σπιτιού, στο παράθυρο που βρισκόταν στην άλλη. Διότι το ένα έβλεπε στον Ιλισό, με τα χαμόσπιτα στην όχθη του, και το άλλο στο μεγαλοαστικό τοπίο του Εθνικού Κήπου. Δύο πόλεις χωριστά, αλλά και τόσο κοντά.