Το μακρινό 1989, πριν από 37 χρόνια, ένας από τους κορυφαίους πολιτικούς ηγέτες της χώρας, σε προεκλογική συγκέντρωση στην Κοζάνη, δήλωνε ότι «δεν υπάρχουν θεσμοί, παρά μόνον ο λαός».
Η αντίληψη αυτή ηγεμόνευσε στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, με αποτέλεσμα πολλοί αναλυτές να μιλούν για αντιθεσμική πολιτική κουλτούρα της Μεταπολίτευσης τόσο από τους από κάτω όσο και από τους από πάνω.
Επειδή τα παθήματα δεν μας γίνονται μαθήματα, είμαστε στο ίδιο έργο θεατές. Είναι σαφές ότι με την παρούσα κυβέρνηση η χώρα βιώνει θεσμική κρίση. Παρεμβάσεις στις ανεξάρτητες Αρχές και στη Δικαιοσύνη. Οι υποκλοπές είναι θέμα που θα ταλανίζει τη χώρα για πολλά χρόνια. Παρότι οι εκλογές λειτουργούν κανονικά και αδιάβλητα, τα θεσμικά αντίβαρα αποδυναμώνονται και η πραγματική εξουσία συγκεντρώνεται υπερβολικά στο εκτελεστικό κέντρο. Αμφισβητείται το κράτος δικαίου. Σε πρόσφατη δημοσκόπηση, 7 στους 10 ερωτώμενους δηλώνουν ότι η Ελλάδα δεν είναι κράτος δικαίου. Παράλληλα, η αντιπολίτευση υπερθεματίζει σε λαϊκισμό και περιγράφει μια χώρα που είναι στο χείλος του γκρεμού. Αδυνατεί να διατυπώσει πρόταση εξουσίας. Περιορίζεται σε άναρθρες κραυγές. Λέει «όχι» σε όλα. Η χώρα βιώνει μια πρωτοφανή κρίση ηγεμονίας, όπου το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί, όπως επισήμαινε ο Αντόνιο Γκράμσι στα «Τετράδια της Φυλακής» πολλά χρόνια πριν.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα σοβαρή κρίση εμπιστοσύνης. Εχουμε να κάνουμε με το φαινόμενο της πολιτικής αποστοίχισης (ή αποευθυγράμμισης), όπως το περιγράφει με ενάργεια ο κορυφαίος διανοητής Πίτερ Μερ. Μεγάλες κοινωνικές ομάδες (ψηφοφόροι, εργαζόμενοι, άνεργοι, φοιτητές) απομακρύνονται, αποσυνδέονται ή σταματούν να ταυτίζονται με παραδοσιακούς φορείς εκπροσώπησης, όπως κόμματα, συνδικάτα ή συλλογικά όργανα. Μοιάζει σαν τα πολιτικά κόμματα να κυβερνούν το κενό.
Η αποστοίχιση τροφοδοτεί το φαινόμενο του λαϊκισμού, που σαρώνει εκλογικά σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Ακόμα όμως και ο λαϊκισμός ωχριά μπροστά σε ένα νέο φαινόμενο, αυτό του αντισυστημισμού. Ο λαϊκισμός είναι μια εσωτερική κριτική της δημοκρατίας. Μάχεται και αντιδρά στη φιλελεύθερη δημοκρατία, όχι στη δημοκρατία per se. Αντίθετα, ο αντισυστημισμός αντιτίθεται στην ίδια τη δημοκρατία. Πολεμάει στα τυφλά ένα ακαθόριστο «σύστημα» το οποίο, εντέλει, είναι η ίδια η φιλελεύθερη δημοκρατία. Με αυτόν τον τρόπο εισέρχεται στη σφαίρα επιρροής του πολιτικού εξτρεμισμού.
Πρόκειται για μια τριπλή κρίση. Κρίση θεσμών, κρίση ηγεμονίας, κρίση εμπιστοσύνης. Ο συνδυασμός τους δημιουργεί τον προνομιακό βιότοπο για την αποσάρθρωση των πολιτικών κομμάτων, δηλαδή της ίδιας της δημοκρατίας.
Η αναστήλωση των θεσμών είναι μια περίπλοκη διαδικασία, δεδομένου ότι έχει ως προαπαιτούμενο την αλλαγή νοοτροπιών σε κυβερνώντες, αντιπολιτευόμενους και κυβερνώμενους. Είναι όμως όρος επιβίωσης σε μια χώρα που δεν έχει ακόμα συνέλθει από τη δεκαετή κρίση και κινδυνεύει να πέσει ξανά στα νύχια των κάθε είδους λαϊκιστών, αντισυστημικών και εξτρεμιστών.
Τα κύρια σημεία αυτού του κειμένου παρουσιάστηκαν στο πρόσφατο συνέδριο του «Κύκλου Ιδεών».
Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι διδάκτωρ
Βαλκανικών Σπουδών, εκδότης και συγγραφέας
