Μια εκσυγχρονισμένη εκδοχή της αρχαίας Θήβας θυμίζει περισσότερο αυτή την άνοιξη η Νέα Υόρκη και λιγότερο τη μητρόπολη του 21ου αιώνα. Οποιος προσπαθεί να διασχίσει την πόλη έχει περισσότερες πιθανότητες να πέσει πάνω σε μια παράσταση για την Αντιγόνη απ’ ό,τι να βρει άδειο βαγόνι στο μετρό σε ώρα αιχμής. Υπερβολικό το παράδειγμα, αλλά με αυτό περιγράφει το «Paris Review» τη θεατρόφιλη εμμονή για την πιο δημοφιλή σοφόκλεια ηρωίδα. Στην αμερικανική μητρόπολη τέσσερις θεατρικές παραγωγές υπενθυμίζουν – εν συνόλω – ότι η Αντιγόνη δεν είναι μια σκονισμένη ανάμνηση των λυκειακών αναγνωσμάτων, αλλά έχει τη δύναμη να υπενθυμίσει την πολιτική και κοινωνική μας αμηχανία. Ο πιο σύγχρονος όρος για να αποδοθεί αυτό είναι απόλυτη «influencer», αλλά ας το αποφύγουμε.
Ισως το έναυσμα για την ενασχόληση με την πιο ανυπάκουη μορφή της αρχαίας ελληνικής γραμματείας δόθηκε από την κατά Ρόμπερτ Αϊκ εκδοχή του «Οιδίποδα» στο Μπρόντγουεϊ – την οποία είδαμε και στην Ελλάδα (Στέγη). Ο σημαντικός σκηνοθέτης παρουσίασε την Αντιγόνη ως μια κατσουφιασμένη έφηβη, δέσμια των προγονικών συγκρούσεων, η οποία φυσικά δεν δύναται να υποψιαστεί ότι ο πατέρας της είναι ταυτόχρονα και θείος της. Και αυτή είναι μόνο η αρχή. Τέσσερα διαφορετικά θέατρα στη Νέα Υόρκη αποφάσισαν να ξετυλίξουν τον 2.500 ετών μύθο σε τέσσερις διαφορετικές εκδοχές. Με ποιες θα απορούσε και ποιες θα χειροκροτούσε ο Σοφοκλής, δεν θα το μάθουμε ποτέ.
Στη δικτατορία του 2030
Η κατά Αλεξ Πέπερμαν στη θεατρική σκηνή The Flea σκηνοθετική ερμηνεία δεν ακολουθεί το πρωτότυπο κείμενο αλλά τη διασκευή του Ζαν Ανούιγ από το 1942. Τότε που ο σπουδαίος γάλλος θεατρικός συγγραφέας έπρεπε να είναι εξαιρετικά διακριτικός για να διαφύγει το άγρυπνο βλέμμα των ναζί λογοκριτών στην κατεχόμενη Γαλλία. Ωστόσο στη σύγχρονη Νέα Υόρκη ο Πέπερμαν δεν είχε καμιά πίεση για τέτοιες λεπτότητες. Μετέφερε τη δράση στο 2030, σε μια Αμερική όπου το «Καθεστώς 47» έχει εγκαθιδρύσει μια νεοφασιστική δικτατορία. Ο Κρέων δεν είναι απλώς ένας βασιλιάς, αλλά ένας «ανώτατος ηγέτης» που απαιτεί απόλυτη υποταγή. Για να υπογραμμίσει μάλιστα η παράσταση τη ρεαλιστική της διάθεση έφτασε στα άκρα, ενσωματώνοντας ηχητικά ντοκουμέντα από πραγματικές επιδρομές της υπηρεσίας ICE (μετανάστευσης) στη Μινεάπολη, μετατρέποντας την αρχαία εξέγερση σε μια σύγχρονη κραυγή για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Μια ειρωνική αλλά εξίσου σκληρή ιστορία του δημοφιλούς μύθου παρουσιάστηκε στο Public Theater, με τον υπότιτλο «Αυτό το έργο που διάβασα στο Λύκειο» να παίζει με τη συλλογική μνήμη. Τον Χορό στην παραγωγή αυτή δεν αποτελούσε ένα πολυπληθές σύνολο αλλά μια γυναίκα με μια απλή ζακέτα (η Σίλια Κίναν – Μπόλτζερ), που λειτουργεί ως η φωνή της λογικής. Η Αντιγόνη (Σουζάνα Πέρκινς) εμφανίζεται μεθυσμένη σε ένα μπαρ, φλερτάροντας με έναν μπάρμαν ονόματι Αχιλλέα. Η Θήβα γύρω της είναι μια πόλη σε αποσύνθεση, όπου ο Κρέων (Τόνι Σαλούμπ) προσπαθεί να επιβάλει την τάξη μέσω των «οικογενειακών αξιών». Η πολιτική του δέσμευση να «επανακαθαγιάσει την αξία της ζωής» παίρνει μια τρομακτική τροπή, αφού προχωρεί στην απαγόρευση των αμβλώσεων. Η τραγωδία κορυφώνεται όταν αποκαλύπτεται ότι η Αντιγόνη είναι έγκυος στο παιδί του Αίμονα, δηλαδή στο εγγόνι του ίδιου του Κρέοντα.
Ασθενής σε ψυχανάλυση
Μια άλλη παραγωγή, η «Antigone in Analysis», που σκηνοθέτησε η Μπάρμπαρα Μπάρκλεϊ στο θέατρο La MaMa μεταφέρει τη σύγκρουση στους δρόμους και στο μυαλό της ηρωίδας, η οποία παρουσιάζεται ως ασθενής σε ψυχανάλυση. Ο Κρέων σε αυτή την εκδοχή λειτουργεί ως ο αόρατος δεσμοφύλακας των κοινωνικών συμβάσεων, ο οποίος δεν επιβάλλεται με τη βία, αλλά ως η προσωποποίηση των κανόνων που απαιτούν την ισοπέδωση του «εγώ» μπροστά στο «πρέπει», μετατρέποντας την ηθική τάξη σε μια ασφυκτική φυλακή για το άτομο. Η Αντιγόνη, αντί να υποταχθεί στη μοίρα των θεών, αναμετράται με τη σκιά της καταγωγής της. Το όνομά της δεν είναι πια θεϊκό πεπρωμένο, αλλά μια ανοιχτή πληγή της μνήμης, ένα τραύμα που αρνείται να κλείσει και στοιχειώνει το DNA της οικογένειας ως μια ανίατη ψυχική κληρονομιά.
Μια ανατρεπτική προσέγγιση με τίτλο «The Other Place», που παίχτηκε στο Shed και τώρα είναι διαθέσιμη για θέαση online στην πλατφόρμα National Theatre at Home, συστήνει τη σοφόκλεια ηρωίδα που ενώ παλεύει με το άγος της αιμομιξίας κάνει ανακαινίσεις σπιτιών. Προσπαθεί να επιδιορθώσει τις ρωγμές ξένων σπιτιών, την ίδια στιγμή που τα θεμέλια της δικής της ύπαρξης είναι ανεπανόρθωτα διαβρωμένα από το οικογενειακό μυστικό. Σε έναν κόσμο όπου τα θεμέλια είναι σάπια από την αιμομιξία και το μυστικό, η Αντιγόνη προσπαθεί να χτίσει κάτι καινούργιο, μόνο και μόνο για να συνειδητοποιήσει ότι το παρελθόν είναι πάντα εκεί, «θαμμένο» κάτω από το πάτωμα.
Μέσα στις συμπληγάδες των ουρανοξυστών, η ηρωίδα τεντώνεται, γίνεται αντάρτισσα πόλεων, μεθυσμένη έφηβη, έγκυος γυναίκα, μέχρι και εργολάβος που ανακαινίζει τα ερείπια του παρελθόντος της. Ισως γιατί, στην πραγματικότητα, «Αντιγόνη» είναι η λέξη που χρησιμοποιούμε κάθε φορά που η συνείδηση υψώνει το ανάστημά της απέναντι στο παράλογο.
