Το «πανεπιστήμιο του μέλλοντος»
Mε πολύ ενδιαφέρον άκουσα τον καθηγητή Ευάγγελο Βενιζέλο να αναπτύσσει την έννοια του «πανεπιστημίου του μέλλοντος» σε βαρυσήμαντη ομιλία του στα τέλη Νοεμβρίου, στο πλαίσιο πανηγυρικής εκδήλωσης για τα 60 χρόνια του Πανεπιστημίου Πατρών.
«Tι είναι τώρα, εν έτει 2024, στην Ευρώπη το πανεπιστήμιο;» θέτει το ερώτημα αρχικά ο Βενιζέλος. «Πρόκειται για “συνταγματικό θεσμό”, τον “εμπειρογνώμονα της πολιτείας” και “βασικό μηχανισμό στελέχωσης του κράτους”;». Από τη σκοπιά του Ηνωμένου Βασιλείου, απ’ όπου και παρατηρώ τις εξελίξεις σχετικά με τη μεταρρύθμιση του ελληνικού πανεπιστημίου, η απάντηση είναι «όχι». Το βρετανικό πανεπιστήμιο είναι θεσμός υψηλού κύρους (αν και όχι συνταγματικός), θεμελιωμένος σε αιώνες ιστορικής εξέλιξης, η σύγχρονη επέκταση όμως αυτού πολύ πέρα από τα στενά όρια των πανεπιστημίων, π.χ., του Κέιμπριτζ και της Οξφόρδης (των οποίων οι απόφοιτοι πράγματι στελεχώνουν κεντρικούς μηχανισμούς του κράτους) εκ των πραγμάτων προσδίδει στο πανεπιστήμιο μια ευρύτερη κοινωνική αποστολή. Είναι μήπως το πανεπιστήμιο «η ακαδημαϊκή του κοινότητα» και «ένας ιδεολογικός μηχανισμός του κράτους»; ρωτά στη συνέχεια ο Βενιζέλος. Στη Βρετανία η πρώτη έννοια είναι πεπερασμένη, η δεύτερη ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη. Ακλόνητο θεμέλιο του πανεπιστημίου είναι πράγματι η ακαδημαϊκή του κοινότητα, η φυσιογνωμία αυτής ωστόσο μεταλλάσσεται πλέον, καθώς το πανεπιστήμιο έρχεται σε πολύ στενότερη επαφή με την κοινωνία, ενστερνιζόμενο δυναμικές συνεργασίες με οργανισμούς έξω από τα στενά πλαίσια της ακαδημαϊκής κοινότητας. Ταυτόχρονα, ιδεολογική ταύτιση των ακαδημαϊκών μελών με το κράτος δύσκολα συνάδει με την υποχρέωση αντικειμενικότητας, αμεροληψίας και ουδετερότητας, σε μια εποχή μάλιστα που o κίνδυνος πόλωσης ελλοχεύει, με την ακαδημαϊκή και φοιτητική κοινότητα ήδη αντιμέτωπη με την «κουλτούρα ακύρωσης» και τους «πολιτισµικούς πολέµους».
Είναι το πανεπιστήμιο «μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας και ανέλιξης», που «συνδέεται με τα λεγόμενα επαγγελματικά δικαιώματα και την αγορά εργασίας»; Είναι «ένα μεγάλο ερευνητικό κέντρο που συνεργάζεται με την αγορά»; Το πανεπιστήμιο στη Βρετανία παρουσιάζει πράγματι και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά που περιγράφει ο Βενιζέλος. Οι πανεπιστημιακές σπουδές εμπεριστατωμένα αποτελούν δυναμικό παράγοντα κοινωνικής κινητικότητας. Σε τέτοιον βαθμό μάλιστα ώστε αξιολογούνται πλέον από ρυθμιστικές αρχές τα ποσοστά επιτυχίας σε εισαγωγικές εξετάσεις, ολοκλήρωσης σπουδών και επαγγελματικής αποκατάστασης, σε συνάρτηση με το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον από το οποίο προέρχεται ο εκάστοτε φοιτητής (π.χ. όταν έχει ολοκληρώσει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση σε περιοχές με υψηλούς δείκτες υλικής και κοινωνικής στέρησης). Το ίδιο ισχύει και για την έρευνα, με την αξιολόγηση των ακαδημαϊκών δημοσιεύσεων, αλλά και του αντικτύπου του ερευνητικού έργου στην κοινωνία, να αποτελεί κριτήριο χρηματοδότησης των πανεπιστημίων. Η σύνδεση με την αγορά διαφαίνεται ωστόσο κυρίως από το ότι τα δίδακτρα φοίτησης αποτελούν την κύρια πηγή εσόδων· χαμηλά ποσοστά επαγγελματικής αποκατάστασης για συγκεκριμένα τμήματα συνεπάγονται επομένως μικρότερο αριθμό υποψήφιων φοιτητών σε αυτά και εν τέλει αποδυνάμωση και κίνδυνο αποδόμησής τους. Η αγορά επιβάλλει τον ρυθμό της, με ό,τι θετικό, αλλά και αρνητικό, συνεπάγεται αυτό.
Το βρετανικό πανεπιστήμιο εναγωνίως αναζητά λοιπόν να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του «πανεπιστημίου του μέλλοντος». Η σύνδεση με την αγορά εργασίας ναι μεν του έχει επιτρέψει να λειτουργεί προνομιακά ως μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, από την άλλη πλευρά, ωστόσο, τα τμήματα ανθρωπιστικών σπουδών και κοινωνικών επιστημών έχουν στην πλειονότητά τους υποστεί «οικονομικό στραγγαλισμό», λόγω της αβεβαιότητας ως προς την επαγγελματική αποκατάσταση που απορρέει από τους σχετικούς τίτλους σπουδών.
Τη στιγμή που το πανεπιστήμιο, είτε στη χώρα μας είτε διεθνώς, έρχεται αντιμέτωπο με τέτοιες ριζικές αλλαγές, οφείλουμε να ενθυμούμαστε πάντως ότι αρχετυπικός ρόλος αυτού είναι να δημιουργήσουμε «πνευματικά ανήσυχους» ανθρώπους, που «θα βρίθουν δημιουργικότητας» και θα «διδαχθούν την ελεύθερη σκέψη μέσα από μια διαδικασία μάθησης του ποιοι είναι οι ίδιοι»· έτσι προσδιορίζει ο ακαδημαϊκός Michael Roth ιδεατά τον χαρακτήρα των φοιτητών. Ο ρόλος μας επομένως ως ακαδημαϊκών δεν μπορεί να είναι απλά η παροχή γνώσης (σε σύνδεση με την αγορά εργασίας ή όχι)· ποτέ δεν ήταν, πόσο μάλλον την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Το «πανεπιστήμιο του μέλλοντος» απαιτεί σχέση ενσυναίσθησης μεταξύ διδασκόντων και διδασκομένων, «βιωματική μάθηση» και «κοσμοπολιτική» θεώρηση (μέσω και της διεθνοποίησης), σαν το σημείο εκκίνησης μιας διά βίου διαδικασίας κατανόησης του κόσμου γύρω μας και δημιουργικής προσαρμογής σε αυτόν.
Ο Δημήτρης Γιαννουλόπουλος είναι καθηγητής και κοσμήτορας της Νομικής Σχολής στο πανεπιστήμιο Goldsmiths University of London, όπως και επισκέπτης καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και τη Νομική Σχολή του πανεπιστημίου KU Leuven














