Μια ιστορία από την Οδησσό ως την οδό Σταδίου

Χέρμαν Κάουφμαν. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για έναν λογοτεχνικό ήρωα του 19ου αιώνα. Ο αξιωματικός του ιππικού των Κοζάκων, έφυγε από την Οδησσό στα χρόνια της Οκτωβριανής Επανάστασης και με την ελληνίδα σύζυγό του έφτασε στην Αθήνα όπου ξεκίνησε ως πλανόδιος πωλητής βιβλίων στην Ομόνοια. Αργότερα, το 1918, ο Χέρμαν Κάουφμαν άνοιξε το ξενόγλωσσο βιβλιοπωλείο στην οδό Σταδίου 28, με το οποίο η πολιτιστική ζωή της Αθήνας έγινε πιο πλούσια και διεθνής.

Η ιστορία του Βιβλιοπωλείου Κάουφμαν, οι αναμνήσεις εκείνων που έζησαν μέσα σε αυτό, αλλά και όσων μορφώθηκαν χάρη στην ευρύτητα των τίτλων που φιλοξενούσε στα ράφια και τους πάγκους του, αποτελούν το περιεχόμενο της ιδιαίτερα προσεγμένης έκδοσης που ανέλαβε η ιδρύτρια του βιβλιοπωλείου Texto Λεξικοπωλείο, Οντίλ Μπρεϊέ.

Το λεύκωμα, αφιερωμένο στο βιβλιοπωλείο – εκδοτικό οίκο που στήριξε τη γαλλοφωνία, προώθησε λογοτεχνικές συναντήσεις και πνευματικές ανακαλύψεις προσφέρει ένα πλούσιο φωτογραφικό υλικό, αρχεία, προσωπικές μαρτυρίες. Αφηγείται την ιστορία του Βιβλιοπωλείου Kauffmann από την ταπεινή του αρχή στην Ομόνοια, όπου τα πρώτα του βιβλία πωλούνταν σε μια αναποδογυρισμένη ομπρέλα, μέχρι την ακμή του στη Σταδίου 28, αποτυπώνοντας την πολιτική και πολιτιστική αύρα μιας εποχής που καθόρισε τη σχέση Ελλάδας και Γαλλίας.

Οι εκδόσεις «Κασταλία»

Ο Χέρμαν Κάουφμαν ως τολμηρός οραματιστής και παρατηρητής των μοντέρνων καιρών το 1934 παράλληλα με το βιβλιοπωλείο ιδρύει τις εκδόσεις «Κασταλία» με σκοπό την προώθηση νέων ιδεών, την προβολή νεωτεριστικών λογοτεχνικών ρευμάτων όπως και την καθιέρωση πρωτοεμφανιζόμενων ποιητών και πεζογράφων.

Στην «Κασταλία» θα εκδώσουν ο Ανδρέας Εμπειρίκος την υπερρεαλιστική «Υψικάμινό» του και ο Γιώργος Σεφέρης το «Μυθιστόρημα». Εκεί βρήκαν φιλοξενία οι λογοτέχνες της Γενιάς του ’30, μεταξύ άλλων οι Στράτης Μυριβήλης, Γιώργος Θεοτοκάς, Ηλίας Βενέζης, Μαρία Ράλλη, Πηνελόπη Δέλτα κ.ά. Αλλωστε για τον προγραμματισμό των εκδόσεων φρόντιζε και ο φιλόλογος Κ.Θ. Δημαράς, ο οποίος εργάστηκε και ο ίδιος στο βιβλιοπωλείο της Σταδίου 28.

Μέσα από τους μετασχηματισμούς του βιβλιοπωλείου Κάουφμαν που καταγράφονται στην έκδοση αυτή μπορεί κανείς να διαβάσει πώς η Αθήνα εξελίσσεται και ενημερώνεται από την ευρωπαϊκή, κυρίως τη γαλλική, λογοτεχνική συντροφιά. Στιγμή – ορόσημο στην ιστορία του βιβλιοπωλείου αποτελεί η συλλογή Confluences που το 1991-1995 προβάλλει τους μεταφρασμένους στα γαλλικά έλληνες λογοτέχνες : Θανάσης Βαλτινός, Μένης Κουμανταρέας, Νίκος Χουλιαράς, Διδώ Σωτηρίου, Βασίλης Βασιλικός, Μ. Καραγάτσης, Δημήτρης Νόλλας, Αντώνης Σουρούνης. Στην ίδια σειρά ιστορικά και φιλολογικά δοκίμια και λογοτεχνικά κείμενα γάλλων συγγραφέων αναφέρονται στην Ελλάδα.

Γιουρσενάρ και Καβάφης

«Με τη Μαργκερίτ (Γιουρσενάρ) συναντηθήκαμε ένα βράδυ του 1935 μέσω του Ανδρέα Εμπειρίκου. Δε θυμάμαι πώς κατέληξα να της αναφέρω τον Κωνσταντίνο Καβάφη», αναφέρει ο Κ.Θ. Δημαράς σε δική του συνέντευξη για τα χρόνια που νεαρός φιλόλογος εργάστηκε στου Κάουφμαν παρακολουθώντας τις ευρωπαϊκές νέες εκδόσεις. «Η Μαργκερίτ γοητεύτηκε από όσα της έλεγα γι’ αυτόν τον άνθρωπο και θέλησε πάραυτα να ανακαλύψει την ποίησή του. Εργαζόμουν σε ένα βιβλιοπωλείο του οποίου είχα το κλειδί. Πήγαμε εκεί μέσα στη νύχτα. Πήρα ένα αντίτυπο του Καβάφη και καθώς προχωρούσε η ανάγνωση των ποιημάτων του άρχισα να της τα μεταφράζω καθότι δε διάβαζε νεοελληνικά».

Το ’60 και το ’70

«Στο ισόγειο του Κάουφμαν δεν πρόλαβα τον Κ.Θ. Δημαρά ο οποίος όπως άκουγα από τους γονείς μου εργαζόταν εκεί παλαιότερα», γράφει ο συνταγματολόγος Νίκος Αλιβιζάτος για τις δικές του αναμνήσεις της εποχής 1960-1970. «Στον πρώτο όροφο, ωστόσο, έβλεπα τακτικά έναν παράξενο πελάτη, γύρω στα σαράντα, απόλυτα συγκεντρωμένο, που ξεφύλλιζε νευρικά όλες τις nouveautes και αγόραζε συνήθως πολλά βιβλία. Ηταν ο Λέων Καραπαναγιώτης, ο οποίος το έσκαγε κάθε τόσο από το γραφείο του στο Συγκρότημα Λαμπράκη, στην οδό Χρήστου Λαδά. Για ένα βραχύ ταξίδι στον “έξω κόσμο”». Για να καταλάβει ο σημερινός αναγνώστης τη σημασία που είχε ο Κάουφμαν για κάποιους «ανήσυχους» φοιτητές και την αθηναϊκή πνευματική ελίτ εκείνα τα χρόνια – για τους ανθρώπους δηλαδή που διάβαζαν «Επιθεώρηση Τέχνης» και «Εποχές» προδικτατορικά και που δεν έχαναν παράσταση του Κουν – θα πρέπει να πάρει μια στοιχειώδη απόσταση από τα γεγονότα: ήταν η περίοδος που, δέκα και κάτι χρόνια μετά το τέλος του Εμφυλίου, η χώρα προσπαθούσε να ξεπεράσει τον επαρχιωτισμό, να ανοιχτεί και να πλησιάσει την Ευρώπη, όχι μόνο πολιτικά και οικονομικά, αλλά και πολιτιστικά. Σε αυτό το κλίμα εντασσόταν και η άνθηση του Κάουφμαν στις δεκαετίες του 1960 και 1970, την οποία η επιβολή της δικτατορίας, το 1967, δεν κατάφερε τελικά να ανακόψει τουλάχιστον εντελώς.

Ο πρώτος όροφος

«Ποιος έχει βρεθεί σε αυτό το παράδοξο βιβλιοπωλείο, το οποίο έχει τοποθετήσει τα τραπέζια και τα ράφια του στον πρώτο όροφο, όπου κανείς οδηγείται μπαίνοντας σε έναν μακρύ, στενό διάδρομο, καλυμμένο με γαλλικές εφημερίδες και περιοδικά, για να ανεβεί μια στενή σκάλα, με τα τοιχώματά της γεμάτα βιβλία και δεν έχει εντυπωσιαστεί από τον ψηλό τοίχο στο βάθος καλυμμένο με τις εκδόσεις Bude» αναφέρεται στο δελτίο του Συλλόγου Guillaume Bude και του εκδοτικού οίκου Societe Les Belles Lettres που συνεργάστηκε με τον Κάουφμαν από τα τέλη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου.

Τίτλοι τέλους, 2012

«Ο Κάουφμαν επιβίωσε από όλες τις αναταραχές του 20ού αιώνα», αναφέρει στο συγκινητικό και περιεκτικό κείμενο αναμνήσεών του ο Φιλίπ Μινιόν, πρώην υπάλληλος του βιβλιοπωλείου Κάουφμαν, ο οποίος βίωσε το τέλος της χρυσής εποχής αυτού του χώρου. «Υπήρξε ακόμη και τόπος όπου διαδραματίστηκαν διάφορα γεγονότα, όπως ένας συναγερμός για βόμβα κατά την περίοδο της υπόθεσης Ρούσντι, ή μια έρευνα μετά τη σύλληψη των μελών της 17 Νοέμβρη, ορισμένοι από τους οποίους ήταν γαλλόφωνοι και πελάτες του βιβλιοπωλείου».