«Με βλέμμα πονεμένο {LF}απ’ το τραυματισμένο κάλλος»

Στο ακρωτήρι της κρυφής ελπίδας (εκδ. Αρμός, Δεκ. 2023) επιγράφεται η τελευταία ποιητική συλλογή του Ελευθέριου Ξάνθου («κατά κόσμον» Ελευθέριου Τζιόλα). Πρόκειται, θεωρώ, για μια άγρυπνη αναζήτηση των στοιχείων ταυτότητας που συνδέουν τον ποιητή με τη φυσιογνωμία του ελληνικού χώρου και πολιτισμού, μια καταβύθιση στην ιστορική μνήμη των συλλογικών αγώνων του λαού για φως αλλά και των προδομένων οραμάτων του για κοινωνική δικαιοσύνη. Ο ποιητής ψηλαφεί το ιστορικό τραύμα μέσα από το νοσταλγικό και μαζί επώδυνο ταξίδι του στο τοπίο της μνήμης, μνήμης αξεδιάλυτα δεμένης, τις περισσότερες φορές, με την ελληνική φύση. Η αναζήτηση αυτή, ωστόσο, ορατά επηρεασμένη από τη σολωμική σύλληψη της φύσης, δεν συστήνεται μόνο με όρους τοπιογραφικού (αυτο)προσδιορισμού αλλά και με όρους μιας συνεχούς υπαρξιακής και αναστοχαστικής σχέσης με το ιστορικό παρελθόν που «ηχεί μέσα από κρίκους χιλιάδων χρόνων» («Αναζήτηση») και μέσα από τις παιδικές και νεανικές μνήμες («Οταν ερχόταν η βροχή»).

Η ποίηση του Ελευθέριου Ξάνθου είναι ένα οδοιπορικό «στων γονιών τα κόκαλα» και στις «διαδρομές του αίματος». Η φωνή του ηχεί ως επιτακτική προτροπή: «Να ξεκινάμε απ’ τους νεκρούς. Μνημονεύετε πάντα τους νεκρούς» («Ο Χρήστος στο μπλόκο στο Δομένικο»). Τα ποιήματα της συλλογής εικονογραφούν το απέραντο ελληνικό μαρτυρολόγιο, προσκυνούν τόπους ομαδικών θυσιαστήριων, αρμολογούν το πανόραμα του ρυτιδιασμένου προσώπου της Ιστορίας, εστιάζοντας με φωτογραφική ευαισθησία και ακρίβεια στο υγρό βλέμμα των απογόνων που γυρεύουν να ανταμώσουν την εικόνα των νεκρών τους πέρα στον ορίζοντα. Ο ποιητής, ασυμφιλίωτος με την έννοια της ήττας, μένει ανένδοτα προσηλωμένος στην ιδέα ότι η ήττα μπορεί να αποκοπεί από το συμβατικό πλαίσιο ερμηνείας της σε σχέση με τη νίκη και να «σκιαγραφήσει τις νέες ορίζουσες» («Ηττα»). Επιστρέφει διαρκώς στον «τόπο» του, ένα ευρύ κοινωνικό και ιδεολογικό σύμπαν με αξιακές αναφορές, όπου γυρεύει να ασπασθεί τα ρυτιδωμένα πρόσωπα των ανθρώπων του, να ορθώσει το ανάστημα της ιστορικής δικαίωσης απέναντι σε εκείνους που βούτηξαν τα χέρια τους στο μελάνι της συμφοράς με τις καταδίκες που υπέγραψαν, να ελαφρύνει την αλγεινή μνήμη εκείνων που βίωσαν τον φόβο και τον κατατρεγμό, να ψηλαφήσει τις πληγές των συντρόφων του σαν «βαθύχρωμες πινελιές σ’ έναν πίνακα δικαίωσης υποδειγματικό» («Ηρθα πίσω»), να μιλήσει για τους νεκρούς που «κάθε πρωί,/ μας αφήνουν με μιαν ευχή/ κι ένα χάδι!» («Οι νεκροί»).

Ταξιδευτής ακούραστος σαν τον Οδυσσέα, ο ποιητής βυθίζεται στο χθες για να σφυρηλατήσει την πνευματική πανοπλία του. Αναδύεται στο σήμερα για να χτίσει αμυντικά οχυρά στις σειρήνες της αλλοτρίωσης και να παρακινήσει σε σπουδή και περισυλλογή. Και σαν βιγλάτορας, που στέκει καρτερικά στο ελληνικό ακρωτήρι της ελπίδας, ζυγίζει το αύριο μέσα από τις διόπτρες του Ηράκλειτου, του Ομήρου, του Θουκυδίδη, του Ρήγα, του Καραϊσκάκη και τόσων άλλων που μορφοποίησαν την ουσία της ελληνικότητας σε γνήσια ηθικά και πνευματικά καλούπια. Ακούει τον θρήνο που σηκώνει το «πέλαγος των αδικαίωτων» νεκρών και δεν παύει να επιμένει, ώσπου να χαράξει η κρυφή ελπίδα, «αέναα χάνοντας και ξαναπιάνοντας τον δρόμο του!».

Εχει τεθεί, συχνά, το ερώτημα αν η ποίηση είναι όχημα για την κοινωνική αλλαγή. Ο ποιητής γνέφει στο ερώτημα καταφατικά αποκαλύπτοντας την ακοίμητη πολιτική συνείδησή του με στίχους που παραπέμπουν στα «κρυμμένα τιμαλφή» του Μ. Αναγνωστάκη: «Πάντα θα μένει ένας,/ ένας, / μπορεί και τελευταίος, / που θα κρατάει το μήνυμα και το όνειρο / κρυμμένα, / φυλαγμένα, / διπλωμένα,/ εκεί που ο νους σας δεν το βάζει./ Πάντα θα υπάρχει ένας, / ένας, / να ξαναρχίζει απ’ την αρχή,/ λευτερωμένος απ’ την ιστορία που έγινε πουλί,/ οδοιπορώντας, / διδάσκοντας,/ ζώντας κάτω από τις γέφυρες των άγριων λεωφόρων, / χαρακωμένος απ’ τη λάμα της αυγής, / με βλέμμα πονεμένο απ’ το τραυματισμένο κάλλος, / τον ήλιο της ερήμου, / τους άταφους νεκρούς». Την ίδια στιγμή, ο λόγος του Ελευθέριου Ξάνθου ηχεί ως  υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί νομοτελειακά να αποφύγει τις τροπές της Ιστορίας και τις εγέρσεις ενός παρελθόντος που τον καθόρισε σε «δρόμους, εκπαιδευτήρια, εργαστήρια και εντευκτήρια». Εδώ ορθώνεται το μέγεθος της ατομικής ευθύνης και του χρέους, προδίδοντας επιρροές από το ήθος της καζαντζακικής γραφής: «Να εγερθείς λοιπόν./ Ισάξιος να γίνεις του ονόματός σου/ Του πραγματικού. / Κι εκείνος σε καλεί μέσ’ απ’ τη φύτρα σου./ Ιδού!» («Μετασχηματισμός»).

Λόγιος ποιητής ο Ελευθέριος Ξάνθος κατορθώνει να συνδυάσει ισόρροπα τη λογιοσύνη με την ευαίσθητη αυθορμησία. Ποιητής λυρικός, ερωτικός («Δεν θα είχα ζήσει», «Ερωτας στα ανείπωτα»), υπαρξιακός, πολιτικός. Με λόγο αμείλικτο και μαζί τρυφερό υφαίνει τις εκφάνσεις του σε ένα ενιαίο σύμπαν ποιητικού λόγου. Ο στίχος άλλοτε ομοιοκαταληκτεί και άλλοτε αφήνεται στην κοίτη της πεζολογικής φόρμας, άλλοτε χτίζει ένα περιβάλλον μουσικότητας, άλλοτε επιβάλλεται με την επική γύμνια μιας αυστηρής διατύπωσης που γυρεύει να στηλιτεύσει ανελέητα την υποκρισία και την ψευδολογία («Θεσσαλονίκη»), και άλλοτε πλησιάζει χαμηλόφωνα τον αναγνώστη με τον τρόπο της καβαφικής εμπιστευτικής συνομιλίας.

Εχω την αίσθηση ότι στο Ακρωτήρι της κρυφής ελπίδας λανθάνει ένα παμπάλαιο ερώτημα που απασχόλησε πολλούς ποιητές και συνοψίζεται, με κάποιον τρόπο, στον στίχο του Μ. Αναγνωστάκη «Σε τι βοηθά λοιπόν η ποίηση».  Ο Ελευθέριος Ξάνθος εκμυστηρεύεται την αγωνία του («Κι ο ποιητής τι θα κάνει;»), όταν διερωτάται για τον ρόλο του ποιητή σε ένα τοπίο σαρωτικά σημαδεμένο από την τεχνητή νοημοσύνη και για την τύχη της ποίησης σε ένα περιβάλλον ψηφιακής και κβαντικής φρενίτιδας που μορφοποιεί «αλγορίθμους συναισθήματος». Μέσα στο νέο τοπίο τι μένει στον ποιητή να πράξει; Ασφαλώς όχι να υιοθετήσει τον ρόλο ενός «ωραίου απολιθώματος, ηρωικού και σπάνιου». Ο ποιητής «έχει στις φλέβες του τον Ανθρωπο και στην καρδιά του την Επανάσταση», ενώ με «σκέψη έναστρη» μπορεί να (προ)καλεί το μέλλον: «Η Ποίηση, ο κόσμος κι οι ψαλμοί της, και τα δάκρυά της/ Παντιέρες που λάμπουν / Μια κιβωτός/ Και μια ζωή αθανασίας σε αστρικό ταξίδι» («Δεν θα πεθάνω ολότελα»). Ο Ελευθέριος Ξάνθος, ως ποιητής και πολίτης, «με βλέμμα πονεμένο απ’ το τραυματισμένο κάλλος», συναιρεί σε μια αδιάσπαστη ταυτότητα την «αιώνια επικαιρότητα του συναισθήματος» με το «προσκλητήριο ιδεών» που υπογράφει και μας παραδίδει.

Ο Θεοδόσης Ν. Νικολαΐδης είναι δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας του ΑΠΘ. Το κείμενο αποτελεί επεξεργασμένη εκδοχή της δημόσιας εισήγησής του σε εκδήλωση παρουσίασης της ποιητικής συλλογής του Ελευθέριου Ξάνθου στο Νεστόριο Καστοριάς (29/9/2024) στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Γράμμου.