«Σκουπίδια» με ιστορία στη Σελήνη

Η κίνηση στον πλανήτη είχε «παγώσει». Ολοι βρίσκονταν μπροστά σε μια τηλεοπτική οθόνη για να παρακολουθήσουν μία από τις σημαντικότερες στιγμές της ανθρωπότητας. Μια κάμερα κατέγραφε τη στιγμή που ο Νιλ Αρμστρονγκ και ο Μπαζ Ολντριν κατέβαιναν από τη σεληνάκατο Eagle και γίνονταν οι πρώτοι άνθρωποι που πατούσαν στο φεγγάρι. Το ημερολόγιο έδειχνε 20 Ιουλίου 1969.

Το πλήρωμα του Apollo 11 επέστρεψε στη Γη. Εκείνη η κάμερα ωστόσο που μετέδωσε τις εικόνες από την ιστορική προσσελήνωση έμεινε πίσω. Τα 55 αυτά χρόνια που πέρασαν από την εγκατάλειψή της στην επιφάνεια της Σελήνης, ωστόσο, δεν ήταν μόνη. Οι αστροναύτες του Apollo 11 έπρεπε να διατηρήσουν το σκάφος τους ελαφρύ για να εξοικονομήσουν καύσιμα και να εξασφαλίσουν χώρο για τα βαριά δείγματα σεληνιακών πετρωμάτων αλλά και για να καταφέρουν να συνδεθούν ξανά με το διαστημικό σκάφος. Με αποτέλεσμα τόσο εκείνοι όσο και τα μέλη καθεμιάς από τις επόμενες αποστολές που προσεδαφίστηκαν στην επιφάνεια της Σελήνης να αφήσουν πίσω τους πολλά και διαφορετικά «σκουπίδια»: από τετρακίνητα οχήματα που λειτουργούσαν με μπαταρίες και είχαν περίπου το μέγεθος ενός Σκαραβαίου μέχρι τσουγκράνες. Ορισμένα εξ αυτών έχουν έντονα συναισθηματικό χαρακτήρα, όπως ένα αντίγραφο της Βίβλου και η φωτογραφία του αστροναύτη Τσαρλς Ντιουκ. Κάποια άλλα, όπως σακούλες εμετού, μαντιλάκια προσώπου, νυχοκόπτες και ωτοασπίδες, είναι λιγότερο γοητευτικά. Αλλά στην επιφάνεια της Σελήνης όλα αυτά τα ετερόκλητα «απορρίμματα» ενδύονται έναν άλλο μανδύα καθώς συνδέονται με ιστορίες θάρρους, ευρηματικότητας και εξερεύνησης.

ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ. Τα αντικείμενα αυτά δεν ήταν εξίσου «τυχερά» με εκείνα που βρήκαν τον δρόμο της επιστροφής προς τον πλανήτη Γη, αρκετά εκ των οποίων βρίσκονται σήμερα σε μουσεία. Αποτελούν όμως πολύτιμες σελίδες που μαρτυρούν την προσπάθεια του ανθρώπου να ταξιδέψει στο Διάστημα και να κατακτήσει τη Σελήνη είτε προέρχονται από επανδρωμένες αποστολές.

«Η ιστορία μας είναι η πιο πολύτιμη και η πιο ευάλωτη πηγή που έχουμε στη Σελήνη αυτή τη στιγμή», λέει η Μισέλ Χάνλον, συνιδρύτρια και διευθύνουσα σύμβουλος της For All Moonkind, μιας μη κερδοσκοπικής οργάνωσης που ασχολείται με την προστασία των σημείων προσσελήνωσης, στη διαδικτυακή έκδοση του περιοδικού του Ινστιτούτου Σμιθσόνιαν. Πέρα από αυτά τα γνωστά εγκαταλελειμμένα αντικείμενα, οποιαδήποτε ίχνη των αστροναυτών που δεν έχουν ανακαλυφθεί ακόμη, όπως επί παραδείγματι η πιθανότητα να έχουν χαράξει τα αρχικά τους στη σεληνιακή επιφάνεια, «μας λένε πολλά για την ανθρωπότητα», προσθέτει.

Η Σελήνη, κατά μία έννοια, αποτελεί το ιδανικό περιβάλλον διατήρησης αντικειμένων καθώς δεν πλήττονται ούτε από τις ριπές του ανέμου ούτε από το νερό. Απόδειξη προς αυτή την κατεύθυνση αποτελούν τα αποτυπώματα των αστροναυτών, που φαίνεται να έχουν παραμείνει ανέπαφα. Από την άλλη, βεβαίως, ό,τι έχει εγκαταλειφθεί κινδυνεύει να υποστεί φθορές από πρόσκρουση μικρομετεωριτών – ιδίως τα μεταλλικά αντικείμενα –, ενώ η ηλιακή ακτινοβολία μπορεί να αλλοιώσει τα χρώματα σε υφάσματα και φωτογραφίες.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, ωστόσο, δεν είναι άλλος από τον ανθρώπινο παράγοντα, καθώς η δραστηριότητά μας διαρκώς αυξάνεται στην επιφάνεια του δορυφόρου μας, με περισσότερες από 100 αποστολές να προγραμματίζονται μέχρι το 2030. Κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο ακόμη και της κλοπής και της παράνομης διακίνησης των αντικειμένων που βρίσκονται στην επιφάνεια της Σελήνης. Ούτε την πιθανότητα θέσεις μεγάλης ιστορικής σημασίας να αποτελέσουν στόχους πολιτικά υποκινούμενων επιθέσεων. Και χωρίς βεβαίως να παραβλέπεται το ενδεχόμενο μελλοντικοί διαστημικοί τουρίστες να καταστρέψουν ιστορικά αποτυπώματα ή ένα διαστημικό σκάφος να προκαλέσει φθορές ακουσίως σε σημαντικές θέσεις και αντικείμενα κατά την προσσελήνωσή του.

«ΟΡΙΑΚΟ ΣΗΜΕΙΟ». «Βρισκόμαστε σε αυτό το μοναδικό οριακό σημείο», λέει η Χάνλον. «Με αποστολές προγραμματισμένες στο άμεσο μέλλον, οι λαοί και οι βιομηχανίες μπορούν να επιλέξουν αν θα λάβουν υπόψη τους την ιστορία του Διαστήματος, αντί να προσπαθούν να τη διασώσουν εκ των υστέρων. Εχουμε την ευκαιρία να δράσουμε προληπτικά».

Προς το παρόν, πολλές από αυτές τις επικείμενες αποστολές έχουν ως στόχο τον νότιο πόλο της Σελήνης, παρά την περιοχή γύρω από τον ισημερινό όπου προσγειώθηκαν οι επανδρωμένες αποστολές. Στο μεταξύ, προς το παρόν 43 χώρες έχουν αναγνωρίσει τη σημασία της προστασίας των ιστορικών τοποθεσιών στη Σελήνη ή της «κληρονομιάς του εξωτερικού Διαστήματος» σε συμφωνίες που νομικά δεν έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα και περιγράφουν τις βέλτιστες πρακτικές για την ασφαλή εξερεύνηση της Σελήνης, του Αρη και πλανητών πέρα από αυτόν. Ενώ η συμφωνία θέτει κοινές κατευθυντήριες αρχές για την εξερεύνηση, δεν παρέχει συγκεκριμένες οδηγίες για το πώς να διαφυλαχτούν οι θέσεις με ιστορικό ενδιαφέρον.

«Η κατανόηση του πώς να τις προσεγγίσουμε και να τις διατηρήσουμε νομίζω ότι χρειάζεται να γίνει υπό το πρίσμα της συνειδητοποίησης ότι αποτελούν μέρος της παγκόσμιας ιστορίας και της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας της εξερεύνησης του Διαστήματος. Αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας της ανθρωπότητας», λέει η Χάνλον.