Ο στόλος που έκρινε μια Επανάσταση

Από το Βιβλιοδρόμιο συχνά έχουμε κάνει παρουσιάσεις βιβλίων για την Επανάσταση και το νέο κύμα εμβάθυνσης στο 1821 ως τομή στη νεότερη ελληνική αλλά και ευρωπαϊκή ιστορία, μια παραδοχή που πλέον δεν αμφισβητείται – πλην σπάνιων και παραδόξως συνήθως εγχώριων φωνών – αφού η Ελληνική Επανάσταση όχι μόνο εντάσσεται σε ένα σπιράλ της Διεθνούς των Επαναστάσεων, αλλά ανοίγει τον δρόμο και για την αλλαγή του status quo στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Η δεύτερη κοινή παραδοχή είναι σε αυτή τη μεγάλη αλλαγή και προς τη μεταφορά των επαναστατικών και ριζοσπαστικών ιδεών, στη χρηματοδότηση αλλά και στην καθαυτή υλοποίηση της Επανάστασης.

Ποια ήταν όμως η ναυτική αυτή υπεροχή των Ρωμιών η οποία συνετέλεσε τόσο αποφασιστικά στη ρωγμή του 1821, στην αλλαγή των νοοτροπιών, στην τρομερά γρήγορη για την εποχή διάδοση των ριζοσπαστικών ιδεών και στη συμμετοχή μετά στην Επανάσταση τόσο στο πολεμικό κομμάτι όσο και στο κομμάτι της απαραίτητης οικονομικής στήριξής της; Ο παρόν τόμος εξετάζει με εντυπωσιακή διεισδυτικότητα τόσο τη δράση του εμπορικού όσο και του πολεμικού Ναυτικού στους 40 και πλέον ναυτότοπους που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό της Ελλάδας. Πέρα από τα γνωστά ναυτικά νησιά, όπως η Υδρα-Σπέτσες και τα Ψαρά, ο τόμος φέρνει στην επιφάνεια τόπους όπως το Μεσολόγγι, το Αιτωλικό, τη Σκόπελο, τη Λήμνο και άλλους. Οι Ελληνες πλέοντας με την ουδέτερη οθωμανική σημαία κατάφεραν κατά την προεπαναστική περίοδο να κυριαρχήσουν στις μεσογειακές αγορές και οι ελληνικοί ναυτότοποι να είναι επιπλέον και κέντρα ναυπηγικής, θαλάσσιου εμπορίου και θαλάσσιου «επιχειρείν».

Η συμβολή της ναυτιλίας των Ελλήνων στην Επανάσταση αναπτύσσεται στο βιβλίο σε πέντε διαφορετικές θεματικές ενότητες στα αντίστοιχα μέρη του τόμου. Το πρώτο μέρος αποτελείται από πέντε κεφάλαια και παρακολουθεί αναλυτικά την πολλαπλή χρήση των πλοίων –πολεμική, εμπορική και καταδρομική, παρακολουθώντας την εξέλιξη του στόλου μέχρι την εποχή του Καποδίστρια. Το δεύτερο μέρος αποτελείται από δύο κεφάλαια και εξετάζει την οθωμανική αντίδραση στη δυναμική εμφάνιση του ελληνικού στόλου απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Δεν ήταν μόνο ότι βρέθηκε απέναντι στην Αυτοκρατορία ένας νέος αντίπαλος που είχε γαλουχηθεί στο εσωτερικό της αλλά και η απώλεια των έμπειρων ρωμιών ναυτικών από το δυναμικό της δημιουργώντας μια διπλή ζημιά στον Οθωμανικό στόλο. Το τρίτο μέρος αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια και είναι ιδιαίτερα σημαντικό, αφού εξετάζει μέσα από το παράδειγμα της οικογένειας Κουντουριώτη το κόστος του ναυτικού αγώνα. Το οικονομικό κόστος του Αγώνα είναι ένα μεγάλο ζήτημα, πολυδαίδαλο, αλλά και απολύτως απαραίτητο για την κατανόηση των μηχανισμών της Επανάστασης. Ο Σίμος Μποζίκης επεξηγεί πώς η ενσωμάτωση του Ναυτικού στον εθνικό Αγώνα απετέλεσε μια πρώτη μορφή εθνικής διοίκησης. Αναφορά πρέπει να γίνει και στο άρθρο του Δ. Τζάκη για τη σύγκρουση Πελοποννησίων και νησιωτών για τη συγκρότηση του αγώνα στη θάλασσα. Ο Τζάκης με συνέπεια τα τελευταία χρόνια ξεπερνάει την υπαρκτή μεν αλλά επιφανειακή συχνά αναζήτηση των αιτίων στο πεδίο του τοπικισμού και πάει στα βαθύτερα αίτια αναζήτησης της εσωτερικής σύγκρουσης, δηλαδή στην πολιτική διεργασία, στον καταμερισμό ευθυνών της Επανάστασης αλλά και στην ανάθεση καθηκόντων.

Το τέταρτο μέρος του τόμου εξετάζει τις κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις που επέφερε η Ελληνική Επανάσταση στις νησιωτικές κοινωνίες και ειδικά στην Υδρα και στα Επτάνησα. Παράλληλα παρουσιάζεται στο άρθρο του Μηνά Αντύπα αναλυτικά ο υδραίικος στόλος, ο πλέον κραταιός στόλος του Αιγαίου, ενώ ο Κωνσταντίνος Χαλιμούρδας αναλύει τον στόλο των 300 ιστιοφόρων των Ιονίων νήσων, έναν στόλο που συχνά αγνοούμε στη μελέτη της Επανάστασης.
Το τελευταίο μέρος είναι αφιερωμένο στη σύγχρονη εκθεσιακή απεικόνιση αυτής της ναυτικής δύναμης του 1821 στο σήμερα. Η παρουσίαση της αρχειακής έρευνας με έναν προσιτό και προσβάσιμο τρόπο μέσα από τις ψηφιακές δυνατότητες είναι μια τεράστια πρόκληση που επιχειρείται και στη χώρα μας τελευταία, με αργούς ρυθμούς, είναι η αλήθεια, λόγω κυρίως του ρυθμού λειτουργίας των πολιτιστικών οργανισμών, αλλά και με κάποιες εντυπωσιακές εξαιρέσεις που στο ’21 άφησαν στίγμα.

Ενα από τα πιο σημαντικά έργα για το 1821

Ο συλλογικός αυτός τόμος είναι αναμφισβήτητα ένα από τα πιο σημαντικά έργα για το 1821 καθώς αποκαθιστά πολλές πτυχές της ναυτικής πολεμικής και εμπορικής ζωής, των οικονομικών απαιτήσεων, των κοινωνικών μετασχηματισμών και μεταλλάξεων που επέφερε.

Από τα ξύλινα τείχη και το  μέγα γαρ το της θαλάσσης κράτος του Θουκυδίδη μια γραμμή χαράσσεται που κατατάσσει τη θάλασσα και τα καράβια σε κρίσιμο παράγοντα επιβίωσης είτε από τους επιδρομείς είτε από τους κατακτητές αλλά και παράγοντας νίκης. Για το 1821 ειδικά ο αγώνας στη θάλασσα φαίνεται να ταυτίζεται με την ίδια την εξέλιξη της Επανάστασης: Συμβάλλει στη μεγάλη και πρωτόγνωρη διάρκεια και αντοχή της Ελληνικής Επανάστασης αλλά και στον πόλεμο φθοράς εις βάρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Επιπλέον η πιο συλλογική του οργάνωση, ο όχι χωρίς αντεγκλήσεις συντονισμός των ελληνικών δυνάμεων δημιουργούν το υπόστρωμα μιας εθνικής διοίκησης που παλεύει να κατανείμει δικαιώματα και υποχρεώσεις, αλλά όπως επισημαίνει και η Τζελίνα Χαρλαύτη είναι και ένας τεράστιος ενοποιητικός παράγοντας μιας νησιωτικής χώρας, με δύσκολο ανάγλυφο, με πολλά πελάγη. Η θάλασσα ενώνει τον χώρο, τους ανθρώπους και δημιουργεί ένα κοινό όραμα. Εξάλλου μια ναυμαχία είναι και η θρυαλλίδα για την τελική φάση της ελληνικής ανεξαρτησίας, εκείνης στο Ναυαρίνο. Μια ναυμαχία στην οποία ήταν γραφτό να μη συμμετέχει ο ελληνικός στόλος.