Ενα ταξίδι φυγής, διάσωσης και ενηλικίωσης

Το «Mερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα είναι ένα ξεχωριστό βιβλίο. Μυθοπλασία,  ιστορική νουβέλα, αλλά και δοκίμιο για τον εβραϊσμό της Ρόδου τα χρόνια της Καταστροφής. Βασισμένο σε μια εκτενή και συστηματική έρευνα, με πολλές υποσημειώσεις για όποιον θέλει να μάθει περισσότερα. Τέλος, είναι μια μυθιστορία ενηλικίωσης ενός κοριτσιού που το 1943 είναι 17 ετών και επείγεται να ζήσει «τώρα, χωρίς αναβολές». Να ζήσει τον έρωτα.

Η γραφή της νουβέλας σε τέσσερα χέρια (άλλοτε μας μιλάει ο αφηγητής, άλλοτε η ηρωίδα μέσα απ’ το ημερολόγιό της) κάνει την πραγματικότητα στην οποία αναφέρεται ανάγλυφη. Μέσα στην καρδιά της ιστορίας και μέσα στον ψυχισμό της νεαρής κοπέλας. Εξ ου και η συγκίνηση που αρπάζει τον αναγνώστη όχι μόνο στις πιο τραγικές στιγμές, αλλά εξαρχής, τουλάχιστον στην περίπτωσή μου. Γιατί όλοι ξέρουμε από πριν τι περιμένει αυτή την εβραϊκή κοινότητα, που τελευταία απ’ όλες στάλθηκε στα στρατόπεδα εξόντωσης, στο παρά πέντε της λήξης του πολέμου. Στις σοφόκλειες τραγωδίες της «αργοπορημένης γνώσης», μας έλεγε πρόσφατα η θεατρολόγος Ελένη Παπάζογλου,  ο θεατής – εδώ ο αναγνώστης – ξέρει πάντα περισσότερα από το πρόσωπο στη διάρκεια του έργου. Στο τέλος βέβαια συναντά το πρόσωπο στην «από-γνωσή» του.

Τα ερωτήματα που γεννάει κάθε φορά μια αφήγηση ή μια μαρτυρία σχετικά με την εβραϊκή γενοκτονία επανέρχονται κι εδώ επίμονα. Ερωτήματα αγανάκτησης και ενοχής. Πώς έγινε και δεν σώθηκαν; Η Μαρία Μαμαλίγκα αποφασίζει να σώσει μια νεαρή κοπέλα, ροδίτισσα εβραία. Τη θέλει ζωντανή, τη θέλει να είναι η μνήμη αυτής της κοινότητας, μια ορισμένη μνήμη, αλλά και ένα δείγμα της ανθρώπινης μοίρας, ένα δείγμα ζωής. Της ζωής κάποιας που θα βρεθεί πάνω στο ξύπνημα της εφηβείας της ριγμένη στις πιο σκληρές περιπέτειες της ιστορίας και της ψυχής της.

Αυτό που τράβηξε το ενδιαφέρον μου είναι τι ακριβώς κάνει η Μαμαλίγκα για να σώσει αυτό το κορίτσι. Με ποια λύτρα «εξαγοράζει» τη ζωή της από τον άγγελο του θανάτου; Κατ’ αρχάς την ξεριζώνει από την κοινότητά της. Μέσα από την ορμή του έρωτα που είναι η έξοδος από το οικογενειακό κουκούλι. Ο έρωτας είναι πάντα η συνάντηση μ’ έναν ξένο, μια επιμειξία. Κι όπως σε κάθε ξερίζωμα δεν αποφεύγονται ο πόνος, η αμφιθυμία, οι δισταγμοί και η ενοχή. Δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς.

Στο εξής η κοπέλα παύει να προσδιορίζεται αποκλειστικά και μόνο από την καταγωγή της, την Τζουντερία, το σεφαραδίτικο περιβάλλον, μέσα στα τείχη της πόλης. Η Μαμαλίγκα την αφήνει να περιφέρεται έξω από τα τείχη, στην Γκρεγκάια, την ελληνική γειτονιά, και οπουδήποτε αλλού. Κυκλοφορεί στο νησί προσεκτικά, παίρνοντας μέτρα. Θυμίζω ότι βρισκόμαστε υπό γερμανική Kατοχή και οι απαγορεύσεις στην κυκλοφορία των Eβραίων είναι σε εφαρμογή. Η ηρωίδα μας κρύβεται από τους Γερμανούς αλλά και από την εβραϊκή κοινότητα που δεν μπορεί να δεχτεί ότι η εγγονή του ραβίνου «χαϊδεύεται» με έναν Τούρκο. Η ίδια δεν νιώθει καμία ντροπή, είναι περήφανη γι’ αυτό που ζει.

Η εβραϊκή ταυτότητα

Με την ίδια κίνηση η συγγραφέας απαλλάσσει την ηρωίδα από τη ναζιστική αντίληψη της ταυτότητας, την ταυτότητα αίματος. Γκρεμίζει δηλαδή την εικόνα του Eβραίου όπως τη θέλει ο αντισημίτης. Αυτός ο Eβραίος εξάλλου δεν υπάρχει, είναι μια κατασκευή. Στην πραγματικότητα η εβραϊκή ταυτότητα, κάθε ταυτότητα, μετακινείται, μεταμορφώνεται. Αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να διαβασθεί και ως η ιστορία των μεταμορφώσεων μιας ταυτότητας. Στην παλαβή θεωρία της ανώτερης άριας φυλής, της ηγεμονικής ράτσας, η συγγραφέας απαντά ότι δεν υπάρχει ομογενής, συμπαγής ανθρωπότητα, παρά μόνο επιμειξίες. Η πραγματική γενεαλογία δεν έχει να κάνει ούτε με το αίμα, ούτε με τη γη, ούτε με το όνομα.

Στο 1ο μέρος του βιβλίου η κοπέλα παρουσιάζεται ως «η κόρη του τυπογράφου» ή ως «η εγγονή του ραβίνου». Ανάλογα με ποια πλευρά της ταυτότητάς της επικρατεί κάθε στιγμή. Ετσι μαθαίνουμε τη γενεαλογία της, όχι όμως το όνομά της. Ανήκει πάντα σ’ έναν άνδρα: στον τυπογράφο, στον ραβίνο. Οταν θα συναντήσει τον τούρκο εραστή θα ανήκει πια σε εκείνον. Θα μείνει μόνη και απελπισμένη όταν τον χάσει, και μ’ έναν τραγικό τρόπο θα είναι στο εξής ελεύθερη.

Η συγγραφέας δίνει στο κορίτσι ένα νέο όνομα, ή μάλλον της δίνει το όνομα που τη συνδέει με τον αγαπημένο της. Διότι το όνομα που της δόθηκε από την οικογένειά της θ’ αργήσουμε πολύ να το μάθουμε. Ακούμε μόνο κάποια χαϊδευτικά, «κουτσοδόντα αλεπουδίτσα» τη φώναζαν όταν ήταν κοριτσάκι. ‘Η ακόμα «η Μικρή», όπως τη λέει ο πατέρας της όταν την ψάχνει μέσα στην πόλη. Το πραγματικό της όνομά θ’ αργήσει να το κατοικήσει, να το κάνει δικό της, αυτό θα γίνει μόνο μετά την Καταστροφή. Το όνομα του έρωτα είναι Ντέφνε Ανσάλ. Ντεφνεζίμ την αποκαλεί ο αγαπημένος της, Δάφνη μου. Η αρχαία Δάφνη είναι η δική του πατρίδα, Χαρμπιγιέ τη λένε στα τούρκικα. Υπήρξε στην αρχαιότητα ένας τόπος εκτοπισμένων, κολασμένων, άσυλο τρελών.

Τη βγάζει λοιπόν από τον κόσμο της, από την Τζουντερία, και τη ρίχνει στον κόσμο. Γίνεται αποσυνάγωγη, «απικόρος». Η κοπέλα ήταν έτοιμη από καιρό. Οι εβραϊκές κοινότητες της Μεσογείου από τις αρχές του 20ού αιώνα τρέφονται από μια ένταση ανάμεσα στην παράδοση και στον μοντερνισμό. Εκείνη την περίοδο είναι που συντελέστηκε μια μεταμόρφωση της σεφαραδίτικης ταυτότητας, κυρίως μέσα από τη γαλλική γλώσσα και τη γαλλική κουλτούρα. Ο τούρκος εραστής είναι εξευρωπαϊσμένος, άθρησκος και αντιστασιακός. Της διδάσκει γαλλικά, έτσι γνωρίζονται. Στην πρώτη τους ερωτική στιγμή τον ακούμε να της λέει την περίφημη φράση του Μπωντλαίρ «Οι Κινέζοι βλέπουν την ώρα στα μάτια των γάτων».

Η ηρωίδα μας έχει φοιτήσει στο σχολείο της Αlliance, διαβάζει Ζολά, και άλλους, συχνάζει στη βιβλιοθήκη του ιταλού αντιστασιακού καθηγητή. Ο πατέρας της, στην παράδοση του Διαφωτισμού κι αυτός, έχει το όνειρο να εκδώσει τη «Λογική» του Αριστοτέλη στα λαντίνο. Τι τολμηρό εγχείρημα! «Διαβάζει και ξαναδιαβάζει το βιβλίο της Λογικής. Ο κόσμος του έχει ανάγκη από λογικά συμπεράσματα» γράφει η κοπέλα στο ημερόλογιό της.

Δεν θα προλάβει να πραγματοποιήσει το όνειρό του ο τυπογράφος. Η ηρωίδα μας θα ξανασυναντήσει τον Αριστοτέλη αργότερα, και τον πατέρα της κατά κάποιον τρόπο,  στην Κωνσταντινούπολη στο πρόσωπο του καθηγητή Α. Τον Σεπτέμβριο του 1947, πάνω από τον τάφο του στο εβραϊκό νεκροταφείο της Ρόδου, θα του πει: «Σε λίγες μέρες βγάζω τη Λογική σου στα λαντίνο». Θα τηρήσει άραγε την υπόσχεσή της;

Στη Μέση Ανατολή

Οταν πια τα έχει χάσει όλα, η κοπέλα αποφασίζει να φύγει από τη Ρόδο με τούρκικο διαβατήριο. Πηγαίνει στο Μαρμαρίς, τούρκικο λιμάνι, πάνω σ’ ένα καράβι μαζί με άλλους που μετακινούνται προς τη Μέση Ανατολή. Παρουσιάζεται ως Τουρκάλα. Θα κρατήσει αυτήν την ταυτότητα μέχρι το τέλος του πολέμου.

Τον Αύγουστο του 1944, τη στιγμή που οι Ροντεσλί, οι εβραίοι Ροδίτες, έχουν φτάσει στο στρατόπεδο εξόντωσης και έχουν γίνει ανώνυμα σώματα, η κοπέλα ακούει στον ύπνο της μια άγνωστη φωνή να της λέει: «Ποια είσαι;» – «Ονομα δεν γνωρίζω Nomen Nescio». Δεν έχει όνομα, ταυτιζόμενη στο όνειρό της με τους ανθρώπους της.

Σε αυτόν τον κόσμο της αδιαφοροποίησης τ’ αδέλφια της θα βρουν ή θα ξαναβρούν, λίγο πριν χάσουν τη ζωή τους, μια εθνική ταυτότητα. Με αυτοσχέδιες ελληνικές σημαίες στα χέρια θα τινάξουν μαζί με άλλους ομήρους τους φούρνους του στρατοπέδου.

Για να σώσει η συγγραφέας την κοπέλα δεν της αλλάζει μόνο όνομα, τη μετακινεί και γεωγραφικά. Από τη Ρόδο στην Τουρκία της διάσωσης, και μετά την Απελευθέρωση στο Ισραήλ με μια σύντομη στάση στη Ρόδο, και τέλος στην Αμερική όπου την έχει καλέσει ο γερμανοεβραίος καθηγητής Α. για να βλέπει την Ανατολή από τη Δύση.

Τη σώζει δίνοντάς της διαφορετικές ταυτότητες και διαβατήρια. Αυτή δεν είναι εξάλλου η κατεξοχήν συνθήκη της διάσωσης όσων επιβίωσαν ανά τους αιώνες από τους αντι-εβραϊκούς και τους αντισημιτικούς διωγμούς; Από τους marranos, κρυπτο-Εβραίους, τον 16ο αι., ως τους δικούς μας, τον 20ό αιώνα με τις πλαστές ταυτότητες που τους προμήθευσε η ελληνική αστυνομία.

Ο πρώτος άνθρωπος που «χάνει» η νεαρή στη μετακίνησή της είναι η μητέρα της. Η συμπεριφορά της σε σχέση με τον τούρκο αγαπημένο κάνει  το κορίτσι να αισθάνεται ξένο μέσα στο σπίτι. Ο έρωτας χωρίζει τη μάνα με την κόρη. Μαθαίνουμε πως η μητέρα της ουδέποτε ήταν πολύ κοντά της, ενώ η Μικρή είχε από παιδί μια τρυφερή σχέση με τη νεότερη και γεμάτη ζωή θεία Χάνα, που είναι και η μόνη που θα επιστρέψει από τα στρατόπεδα. Οταν χάνει τον αγαπημένο της μετά την έκρηξη στο τουρκικό προξενείο γίνεται η ίδια Τούρκος («η σκιά του χαμένου αντικειμένου πάνω στο εγώ…»). «Περπατάς σαν μεθυσμένος Τούρκος» της λέει η γιαγιά της όταν τη βλέπει να τριγυρνάει σαν χαμένη.

Την ξεριζώνει η Μαμαλίγκα από την κοινότητά της, της αλλάζει ταυτότητα, και σε ποιον κόσμο τη στέλνει; Ο ένας κόσμος είναι όπως είπαμε ο κόσμος του μοντερνισμού, του εξευρωπαϊσμού, με εκπρόσωπο τον άθρησκο, γαλλομαθή τούρκο μορφωτικό ακόλουθο. Ο άλλος είναι ένας κόσμος που έχει παρέλθει αλλά εξακολουθεί να υπάρχει στις ψυχές, στα κτίσματα, στις συνήθειες, στις προλήψεις, στις γεύσεις, στις μυρωδιές, στα τραγούδια. Είναι ο κόσμος της οθωμανικής εποχής που συναντάμε στη μαυρόασπρη φωτογραφία του εξωφύλλου του «Μερκάντο».

«Στην αποβάθρα περιμένουν Εβραίοι και μουσουλμάνοι χαμάληδες, βρακοφόροι, ξυπόλυτοι, πρόθυμοι να μεταφέρουν τις αποσκευές… Μονάχα το νευρικό πήγαινε-έλα των γερμανών στρατιωτών με τα γκριζοπράσινη κράνη τους ταράζει την ανατολίτικη αρμονία του λιμανιού».

Αυτό το ανατολίτικο κλίμα έρχεται σε αντιδιαστολή με την άχρηστη και τρομακτική κινητικότητα των κατακτητών – νευρικότητα τη λέει η συγγραφέας. Ξέρουμε ότι στα ναζιστικά στρατόπεδα έπρεπε να είσαι διαρκώς σε κίνηση, μια ασταμάτητη κίνηση χωρίς λόγο, όπως μας έλεγε η ξεναγός μας στο Αουσβιτς, αφού όλοι ήταν προορισμένοι στην ακινησία του θανάτου.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχει διαλυθεί αλλά αντιστέκεται ιδιοσυγκρασιακά στη βαρβαρότητα που έχει καταλάβει την Ευρώπη. Οι τρεις κοινότητες, χριστιανοί, μουσουλμάνοι και εβραίοι, πολύχρωμο μωσαϊκό, εξακολουθούν για λίγο ακόμα να συνυπάρχουν όπως πρώτα, αρμονικά διαχωρισμένες. Μαζί με το ιταλικό στοιχείο.

«Παλινδρόμηση»

Εδώ είναι χρήσιμη η ψυχαναλυτική έννοια της «παλινδρόμησης» (regression), της δυνατότητας να κάνεις ένα βήμα πίσω για να ξαναβρείς προηγούμενες εποχές σου, τις πηγές σου, όταν ο κόσμος σου διαλύεται. Επιστροφή σε μια εποχή πριν από την άνοδο των εθνικισμών, σε μια αυτοκρατορία που μας χωρούσε όλους. Η Μαμαλίγκα οδηγεί, κατά την κρίση μου, τα πράγματα προς τα εκεί. Σαν να ξαναβρίσκεται η οθωμανική συνέχεια μέσα στην ασυνέχεια των ημερών. Σαν ένα δίχτυ που κρατάει τα πράγματα, άμυνα επιβίωσης και αυτοπροστασίας απέναντι στην κυριαρχία τού ενός.

Aπέναντι στη βαρβαρότητα, η συγγραφέας φέρνει την πολυπολιτισμικότητα, την πολυεθνικότητα, της παλιάς αυτοκρατορίας. Απέναντι στην ταυτότητα φέρνει την ετερότητα, ή μάλλον μια ταυτότητα που μπερδεύεται διαρκώς με την ετερότητα. «Είναι άραγε Τουρκάλα, Εβραία ή Ρωμιά;» αναρωτιούνται γύρω της στο Μαρμαρίς.

Αυτή την πολυεθνικότητα θα τη διαδεχτεί ο κοσμοπολιτισμός, αιώνιος εχθρός κάθε ολοκληρωτισμού. Ο κοσμοπολιτισμός θα συναντήσει αργότερα τον διεθνισμό στην Κωνσταντινούπολη όπου η κοπέλα θα πολιτικοποιηθεί μαζί με Αρμένιους, Τούρκους, Πέρσες, Σαλονικιούς. Στην πολιτική της ένταξη θα βρει μια νέα ανθρώπινη κοινότητα.

Η ηρωίδα μας είναι φτιαγμένη από τις σχέσεις της. Η ίδια είναι και ο πατέρας της, και ο παππούς της, και η μάνα, τ’ αδέλφια, η θεία Χάνα, ο τούρκος μορφωτικός ακόλουθος, οι πολιτικοί της σύντροφοι… Είναι Ελληνίδα και Σεφαραδίτισα και Τουρκάλα. Εχει πολλά πρόσωπα. Το ένα  πρόσωπο φτιάχνει τ’ άλλο. «Είμαστε φτιαγμένοι από χίλιους» γράφει ο Τζ.-Μπ. Πονταλίς, «είναι αυταπάτη τού εγώ να διατείνεται ότι είναι ένας».

16 Απριλίου 1947: «Οσο μεγαλώνεις, να κάνεις μεγαλύτερο τον χώρο υποδοχής ανθρώπων μέσα σου» η συμβουλή του παππού. «Και τον διαφορετικών εαυτών σου» η δική μου προσθήκη.

Βρίσκει και χάνει τις ταυτότητές της. Οταν πεθαίνει το παιδί της διαπιστώνει ότι έμεινε επτά μέρες κλεισμένη στο σπίτι, τηρώντας χωρίς να το καταλάβει το εβραϊκό πένθος, τη σιβά. Κάποια στιγμή στην Πόλη θα ντραπεί για την απόκρυψη της ταυτότητάς της. Η πλευρά της ταυτότητας που κρύβεται γιατί καταδιώκεται, σε μια άλλη ιστορική στιγμή επανέρχεται στην επιφάνεια, και το αντίστροφο. «Αυτά που έχασα στην πορεία δεν χάθηκαν ολοτελώς. Απλώς άλλαξαν θέση. Μετατοπίστηκαν».

10 Μαΐου 1946: «Καθώς αλλάζω, αλλάζει και η πατρίδα μου μαζί». Να κρύβεσαι για να επιβιώσεις είναι κάτι παραπάνω από ένα ιστορικό ατύχημα, αυτή η συνθήκη ίσως να έγινε ένα από τα πεπρωμένα της εβραϊκής ταυτότητας.

Η Εστρέλα Τουριέλ, αυτό είναι το όνομα της κοπέλας που μας αποκαλύπτεται στο τέλος της διαδρομής, ξεκινάει ένα ταξίδι, φυγής και διάσωσης. Αλλά και μύησης, ενηλικίωσης, όπου διδάσκεται, δοκιμάζεται, διεργάζεται την πορεία που ακολουθεί, τον κόσμο που την περιβάλλει και την περιέχει, συσσωρεύει γνώση, εμπειρία, αλλάζει, μεταμορφώνεται. Η πορεία προς την ωριμότητα στα μυθιστορήματα ενηλικίωσης επέρχεται πάντοτε μακριά από το σπίτι. Και συνδέεται με μια συνταρακτική εμπειρία. Εδώ η εμπειρία αυτή είναι συλλογική και ατομική, μια γενοκτονία. Η μελαγχολία της ενηλικίωσης οφείλεται στην εξάρτηση του ατόμου απ’ αυτή τη συνταρακτική εμπειρία.

Η Αριέλλα Ασέρ είναι ψυχαναλύτρια.