Η «άλλη» Αμερική με έμπνευση τον Ντίκενς

Η αμερικανίδα συγγραφέας Μπάρμπαρα Κινγκσόλβερ (1955-) έχει γράψει δέκα μυθιστορήματα, από τα οποία ξεχωρίζουν Η δηλητηριώδης Βίβλος (1998) – στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2010 από τις εκδόσεις Μελάνι, σε μετάφραση του Κωνσταντίνου Ματσούκα – και το πιο πρόσφατο με τον τίτλο Ντίμον Κόπερχεντ (2022), που μάλιστα τιμήθηκε με το Βραβείο Pulitzer και με το Women’s Prize for Fiction. Και δικαίως.

Και μπορεί, στην αρχή της συγγραφικής της καριέρας, να πρόσεχαν την πορεία της μόνο οι κριτικοί μεγάλων εφημερίδων και περιοδικών, ωστόσο η εξέλιξή της, με αποκορύφωμα την έκδοση του μυθιστορήματος Ντίμον Κόπερχεντ, το οποίο εκτός από τα βραβεία κατέκτησε ιδιαιτέρως την προτίμηση των αναγνωστών, μόνο τυχαία δεν είναι. Κι αυτό γιατί η Μπάρμπαρα Κινγκσόλβερ έχει το ταλέντο να συνδυάζει τα κοινωνικά, ιστορικά και επιστημονικά θέματα με την άμεση αλλά και επεξεργασμένη γραφή. Δεν επιλέγει τον εύκολο τρόπο για να εκθέσει τις ιστορίες της λαϊκίζοντας ή χρησιμοποιώντας κάθε τύπου ευφυολογήματα, αλλά συνθέτει με εύστοχο τρόπο το απλό και προφανές με το σκιώδες και υπαινικτικό, περιγράφοντας λιτά το ουσιαστικό και προσθέτοντας κάθε χρήσιμη λεπτομέρεια εκεί όπου είναι απαραίτητη, δείχνοντας τους ολοκληρωμένους χαρακτήρες της να ενεργούν.

Στη Δηλητηριώδη Βίβλο η ιστορία της εκτυλίσσεται πότε στην Τζόρτζια των ΗΠΑ, το 1959, πότε στο Βελγικό Κονγκό, όπου εξετάζεται η περίοδος της αποικιοκρατίας και της εποχής που την ακολουθεί, ενώ χρησιμοποιούνται πολλά βιβλικά σύμβολα. Στο έργο της Αγριες πεταλούδες (μετάφραση Βαγγέλης Κασβίκης, Μεταίχμιο 2003) αναδεικνύονται οικολογικά ζητήματα μέσω μιας βιολόγου που ερευνά την πανίδα στα Απαλάχια Οροι, το ορεινό συγκρότημα στην ανατολική πλευρά της Βορείου Αμερικής, το οποίο εκτείνεται από τη Νέα Γη έως την Αλαμπάμα.

Και αν στη Δηλητηριώδη Βίβλο η συγγραφέας καταφεύγει σε αποσπάσματα από τη Βίβλο, τα οποία ενίοτε κάνουν την ατμόσφαιρα ασφυκτική όπως το απαιτεί η εποχή, το μυθιστόρημά της Ντίμον Κόπερχεντ είναι εμπνευσμένο από το γνωστό έργο του Καρόλου Ντίκενς Ντέιβιντ Κόπερφιλντ (1850), αλλά προσαρμοσμένο στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και αρχές της δεκαετίας του 2000. Τα ζητήματα που θίγονται είναι σύγχρονα αλλά παράλληλα και διαχρονικά, με τη γραφή να παραπέμπει συχνά σε αυτήν του Καρόλου Ντίκενς, καθώς η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, σφικτή και με νεύρο, διακλαδίζεται σε πολλές περιοχές της ανθρώπινης περιπέτειας. Αλλοτε διαγράφονται οι φωτεινές και άλλοτε οι σκοτεινές αποχρώσεις των σκέψεων, των απόψεων και των γεγονότων που καθορίζουν τη ζωή του αφηγητή, από την παιδική ηλικία έως την ενηλικίωσή του.

Ο αφηγητής, ο Ντίμον Κόπερχεντ, μεγαλώνει σε ένα στενόχωρο λυόμενο στα Απαλάχια, σε ένα απομονωμένο φτωχό μέρος της Βιρτζίνια, κοντά στην αλκοολική, εθισμένη σε ουσίες και συναισθηματικά ασταθή μητέρα του, και ονειρεύεται να ταξιδέψει για να γνωρίσει τον ωκεανό. Αναζητεί τη ζεστασιά και την οικογενειακή ατμόσφαιρα κοντά στους γείτονές του, ενώ αναγκάζεται να γνωρίσει από κοντά τη δυσλειτουργία των κοινωνικών υπηρεσιών και τη σκληρότητα που επιδεικνύουν στα ορφανά και τα άστεγα παιδιά τα μέλη των ανάδοχων οικογενειών. Εξάλλου η ίδια η συγγραφέας γνωρίζει πολύ καλά την περιοχή αφού ζει με την οικογένειά της στα Νότια Απαλάχια, έναν τόπο με πολλές ιδιαιτερότητες, ο οποίος πλήττεται από την ανεργία, με τους κινδύνους για τους νέους ανθρώπους να παραμονεύουν παντού, ενώ η εκμετάλλευση του αδύναμου από τον πιο ισχυρό είναι συνήθης πρακτική. Εδώ η κλιμάκωση της δυστυχίας αποκαλύπτει την εικόνα μιας άλλης Αμερικής από αυτήν που γνωρίζουμε.

Ο αφηγητής εξομολογείται τις περιπέτειές του, τα συναισθήματά του, τις αντιφάσεις του και δείχνει με κάθε αναγκαία λεπτομέρεια τα πράγματα και τις δυσχερείς καταστάσεις στις οποίες είναι αναγκασμένος να ζει, διατυπώνει με έξυπνο τρόπο, και χιούμορ ενίοτε, τις παρατηρήσεις του, αποφεύγοντας να καταφύγει σε ανούσιες επεξηγήσεις και αναλύσεις. Και όπως όλοι οι νέοι, σ’ αυτήν την απομακρυσμένη, φτωχική και ξεχασμένη από όλους περιοχή, από πολύ νωρίς εθίζονται στις ουσίες, έτσι κι αυτός θα ακολουθήσει τις συνήθειες των άλλων και δεν θα αποτελέσει εξαίρεση, μολονότι είναι διαφορετικός και θα αγωνιστεί για να δαμάσει, με τον δικό του τρόπο, τους δαίμονές του. Θα αποδείξει ότι το άκρως ακατάλληλο περιβάλλον για τη διαπαιδαγώγηση ενός νέου δεν θα σταθεί εμπόδιο, όπως εξάλλου συμβαίνει και στο έργο του Ντίκενς, για να επιβιώσει ο ήρωας, ο οποίος θα αντισταθεί στις προκλήσεις και θα αξιοποιήσει τις κοινωνικές και καλλιτεχνικές του δεξιότητες. Με την επιμονή και τη θέλησή του για ζωή ο Ντίμον επιβάλλει τους δικούς του όρους στις σχέσεις, μεταβάλλει αργά αλλά σταθερά την ταπείνωση σε αξιοπρέπεια, και αποδεικνύει ότι όσο και αν οι οικογενειακές και κοινωνικές συνθήκες δεν είναι ευνοϊκές, αυτός στηριζόμενος στην ευφυΐα του και τη συναισθηματική ωριμότητα θα πραγματοποιήσει το αδύνατο, θα προσδώσει, δηλαδή, ποιότητα στην καθημερινότητά του και θα στηριχτεί στις δικές του δυνάμεις.

Σ’ αυτό το σπουδαίο έργο, το αριστούργημα της Μπάρμπαρα Κινγκσόλβερ, θίγονται ζητήματα όπως είναι οι οικογενειακοί δεσμοί, οι φιλίες, οι έρωτες, οι κοινωνικές αντιθέσεις σε μια απομονωμένη γωνιά των ΗΠΑ, όπου τα παιδιά εύκολα προμηθεύονται ναρκωτικά, ή οι νέοι καταφεύγουν στην εμπορία γυναικών με σκοπό την οικονομική και σεξουαλική τους εκμετάλλευση. Οι ζωντανοί και χυμώδεις διάλογοι – όταν είναι αναγκαίο χρησιμοποιείται η προκλητική γλώσσα των νέων που ενισχύει την αληθοφάνεια της ιστορίας – συνυπάρχουν με τη γοητευτικά λαβυρινθώδη αφήγηση ενός ατόμου που προσπαθεί να βρει τη θέση του στη ζωή, να ξεπεράσει τις δυσκολίες και τα εμπόδια του περιβάλλοντός του και να δημιουργήσει σταθερές και υγιείς σχέσεις, να ισορροπήσει και να σταθεί στα πόδια του. Ο αφηγηματικός λόγος, σύνθετος και ρέων, ανοίγει διαρκώς μονοπάτια σε αλληλοσυνδεόμενους κόσμους, τόσο όμοιους και τόσο διαφορετικούς συγχρόνως.

Το δύσκολο και απαιτητικό κείμενο αποδίδεται με ακρίβεια και ενάργεια στη γλώσσα μας.

«Είναι τρομερό {LF}να ’σαι παιδί»

Η πρόθεσή μου είναι να τα διηγηθώ όλα εδώ με τη σειρά που συνέβησαν, να περιγράψω την απόσταση που διένυσε ένας νεαρός άντρας που δεν τον άφησε να πάρει ανάσα η ζωή, να συνδέσω σωστά τις τελίτσες αυτής της διαδρομής. Αλλά, διάολε. Είναι τρομερό να ‘σαι παιδί, να μην μπορείς να ελέγξεις τίποτα. Έτσι και ξεπεράσεις αυτή την ηλικία και μεγαλώσεις, είναι πιο εύκολο να ξεχάσεις τη μιζέρια και να προσποιηθείς πως ήξερες από την αρχή τι έκανες και πού βάδιζες. Αν βέβαια έχεις καταλήξει σ’ ένα μέρος όπου είσαι περήφανος να βρίσκεσαι. Κι αν όχι, είναι πιο εύκολο για σένα αν λησμονήσεις τα πάντα, τελεία και παύλα. Οπότε, σ’ αυτή την εξιστόρηση διαλέγω μια τρίτη, ενδιάμεση εναλλακτική – ούτε περηφάνια, ούτε και λησμονιά. Κι αυτό δεν είναι εύκολο.

Θυμάμαι πως πάντα μ’ άρεσε περισσότερο να παρατηρώ τα πράγματα παρά να μιλάω για δαύτα. Είχα ερωτήματα. Το πρόβλημά μου ήταν οι άνθρωποι. Τα παιδιά που σκέφτονται δεν είναι ακόμα ολοκληρωμένοι άνθρωποι για να τους δώσεις ξεκάθαρες απαντήσεις. Ένα παράδειγμα. Οι Πέγκοτ δίπλα μας είχαν στην αυλή τους ένα σπιτάκι για πουλιά πάνω σ’ έναν στύλο, ένα χάλι από πλήθος κρεμασμένες κολοκύθες, όλο τρύπες για να μπαινοβγαίνουν τα πουλιά. Ήταν μια παραλλαγή για πουλιά εκείνων των λυόμενων στην πλαγιά, όπου κάποιο ζευγάρι έστηνε οικογένεια και κανείς, ούτε τα παιδιά ούτε τα εγγόνια τους, δεν έφευγε ποτέ από εκεί. Απλώς συνέχιζαν να συμβιώνουν κάτω απ’ την ίδια στέγη, και να σέρνουν άλλο ένα λυόμενο για να το στήσουν εκεί γύρω, φτιάχνοντας μια μεγάλη οικογένεια με τις σκουριασμένες βεράντες τους και την κουρελιασμένη σημαία υψωμένη εκεί όπου ήταν η αρχική μονάδα. Ένα υποαπασχολούμενο έθνος. Αυτό ήταν και το πουλόσπιτο των Πέγκοτ, ένα αχούρι από πουλολυόμενα. Αλλά ποτέ δεν έζησαν πουλιά εκεί μέσα. Υπήρχαν άπειρες φωλιές πουλιών στα δέντρα πίσω απ’ το σπίτι, ή έχτιζαν καμιά καινούργια όπου βρίσκανε, κάτω από την κουκούλα του φορτηγού του κυρίου Πέγκοτ, ας πούμε. Γιατί δε μετακόμιζαν σ’ ένα ήδη φτιαγμένο σπίτι, όπου θα μένανε και

τζάμπα; Ο κύριος Πέγκοτ έλεγε ότι τα πουλιά είναι σαν τους ανθρώπους, τους αρέσει να ζουν με τον δικό τους τρόπο. Έλεγε πως ήξερε κατοικίες που είχε χτίσει η κυβέρνηση για τον κόσμο και δεν κόστιζαν πολύ περισσότερο από ένα σπιτάκι για πουλιά αν ήθελες να μετακομίσεις σ’ αυτές, αλλά ήταν το ίδιο αντιδημοφιλείς.

Μετάφραση: Κατερίνα Σχινά