Ενα αντίδοτο {LF}στη μελαγχολία {LF}για τη φθορά

Από τις εκδόσεις Ινδικτος κυκλοφορεί η νουβέλα του πρωτοεμφανιζόμενου στην πεζογραφία Βαγγέλη Κουτσουράκη (1979) Το Δέντρο. Ο εγγονός, ίσως το alter ego του συγγραφέα, αφηγείται την ιστορία του παππού του, του ογδοντάχρονου Αντρέα, και συγκεκριμένα τη σχέση του με μια εκατοχρονίτικη κουκουναριά. Η πελώρια αγαπημένη κουκουναριά του παππού φάνταζε στα μάτια των εγγονών του «σαν καλό στοιχειό που άπλωνε προστατευτικά τη φτερωσιά τής φυλλωσιάς του πάνω από το σπίτι». Θεωρούσαν ότι κάτω από τη χοντρή της φλούδα κρυβόταν μια περήφανη ψυχή η οποία παρέμενε αταπείνωτη και ίσως για αυτό ο παππούς την αγαπούσε περισσότερο από τα άλλα δέντρα. Αν και όσα χρόνια τον θυμόταν ο εγγονός του, ποτέ του δεν τον είδε να κόψει ένα κλαρί δέντρου ή να αφήσει απότιστη μια ρίζα, τέτοια ήταν η σχέση του παππού του με τη φύση.

Ο Βαγγέλης Κουτσουράκης εκκινεί την ονειρική ατμόσφαιρα της αφήγησης με την καθημερινότητα της ζωής του παππού με τη γιαγιά. Τον φρόντιζε τον παππού η γιαγιά, η γιαγιά με τον καλοφτιαγμένο ασημένιο κότσο και την ήπια τρεμουλιαστή φωνή της. «[…] Ο αργός, καμπίσιος νους της, γεμάτος χώματα, σοδειές, ψίκια και ξύδια, κούνιες και νεκροκρέβατα… μιλούσε για τα ταπεινά, τ’ απλά, τα συνηθισμένα: για την κατσίκα της την κανελιά, την ετοιμόγεννη, για τη νεροποντή που της πήρε τη σταφίδα, για τις πορτοκαλιές που κινδύνευαν να καούν από τ’ αγιάζι […]. Η γυναίκα του μονολογούσε και για τους πεθαμένους στην οικογένειά τους […] Ολοι τους άνθρωποι της γης, παιδιά του μόχθου, σπαταλημένοι στις καθημερινές φροντίδες, υποταγμένοι στην μονότονη καμπίσια ζωή. Σαρκώνονταν για μια στιγμή στην κάμαρη, διανεύανε σαν ίσκιοι στον αέρα, σκουντούφληδες, λωβοί, και σκεβρωμένοι κι ύστερα πάλι σβήνανε, καθώς η φλόγα του κεριού που ανάλωσε την καύσιμη ύλη […]». Ο παππούς όμως ονειροπολούσε καθώς αγνάντευε την κουκουναριά, «δεν αποχόρταινε η ματιά του». «[…]Δεν είναι δέντρο τούτο εδώ συλλογιζότανε, μ’ ανάβρυσμα πηγής, φλόγας ξεκόρμισμα, κυματιστή παντιέρα νίκης. Απ’ τα ακρόριζα ως τα πράσινα καρφόκλαρα, ένα τρικύμισμα, ένα τέντωμα, ένα αφρομαντητό, ένα άσφαλτο σαΐτωμα. σε δυσθεώρητα ύψη. Το ‘βλεπε ο γέρος και δεν ήξερε τι ήταν πιο σωστό:  να τραγουδήσει εκστατικός τις πλήθιες χάρες του ή να ριχτεί στα γόνατα και να το προσκυνήσει[…]».

Ανάμεσα στην κουκουναριά και στον παππού είχε δημιουργηθεί ένας ιδιαίτερος δεσμός. Ακόμη και όταν έφυγε από τη ζωή η γιαγιά, ο παππούς, αν και συντετριμμένος στην κηδεία, παρατηρούσε την κουκουναριά να εξέχει υψηλότερα από τα άλλα δέντρα. «[…] Και είχε το σαλεμά (της) κάτι ανθρώπινο… σα να ‘γνεφε από μακριά σε κάποιον σύντροφο ακριβό· σαν να τον γκάρδιωνε, να τον παρηγορούσε[…]». Αντιστύλι στον καημό του έγινε το δέντρο. Σύντροφος ζωής που στα στερνά γίνεται πολυτιμότερος, καθώς καταφέρνει στον σκληρό του κορμό να απορροφά τους κραδασμούς των απωλειών και τη μοναξιά που τις συνοδεύει.

Συλλογιζόταν αν τα δέντρα είχαν και αυτά ψυχή και αν μετά το κόψιμό τους ή τον μαρασμό τους εγκαθίστανται στον Παράδεισο. Αυτό τον γέμιζε ενθουσιασμό και μόνο ο κακός γείτονάς του, ένας «φαρμακομύτης, φτενοκέφαλος, με γοργοκίνητα πουλίσια μάτια» θα μπορούσε τελικά να του τον στερήσει. «[…]άφησες την κουκουναριά και παράθρεψε, έγινε αυτή ο κύριος του σπιτιού σου[…]». Μα και ο γιος του ο Στέφανος σκιάχτηκε κάποια στιγμή ότι το δέντρο «ξεπέρασε το ανθρώπινο το μέτρο». Αλλά πώς ορίζεται το ανθρώπινο μέτρο;

Η αλλαγή

Ενας ογδοντάχρονος με όλες του τις μνήμες, τις χαρές, τις λύπες, όλες του τις στιγμές συνυφασμένες με το σπίτι του, τα υπάρχοντά του, τις πέτρες πάνω στις οποίες περπάτησε μικρός, τη θέα από το παράθυρό του, την αυλή του, το κλάμα κάτω από τον ίσκιο της κουκουναριάς του; Ο χειρότερος εχθρός των ηλικιωμένων, η αλλαγή,
το νέο που ορμητικό σαρώνει το παλιό, το τέλος που διαγράφεται στον ορίζοντα. Για τον ογδοντάχρονο παππού
η κουνουναριά συμβολίζει τη συνέχεια, τη μετάλλαξη σε κάτι αθάνατο, άφθαρτο, ένα αντίμετρο στη μελαγχολία για τη σωματική και την ψυχική φθορά, μια κατάκτηση, έστω και αν πρόκειται για μια ζωή που οδεύει προς το τέλος της. Και κυρίως έναν σύντροφο της μοναξιάς. Εκείνον που επιμένει σε όλη του τη ζωή να είναι δίπλα του, κραταιός, υπομονετικός, στοργικός.

Η πλούσια γλώσσα του Κουτσουράκη γίνεται το όχημα για στοχασμούς, εξεζητημένες αντιλήψεις για τον Θεό, τη ζωή, τον αναπόδραστο θάνατο αλλά και την προδοσία. Η «σκηνογραφία» που δημιουργεί ο Κουτσουράκης αποτελεί ένα από τα σημαντικότερά του θέλγητρα και οι επιλογικές σελίδες φωτίζουν όλες τις συνδηλώσεις της νουβέλας. Μια νέα λογοτεχνική ταυτότητα αναδεικνύεται.

Το Δέντρο συμπεριλήφθηκε στη Βραχεία Λίστα των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας για το έτος 2023. Καμία κριτική για το βιβλίο δεν είχε γραφτεί μέχρι να το διαβάσουν και να το προκρίνουν τα μέλη της κριτικής επιτροπής, ούτε είχε συμπεριληφθεί ως υποψήφιο σε καμία άλλη λίστα λογοτεχνικών βραβείων στην Ελλάδα. Παράξενο αλλά ταυτόχρονα θαυμάσιο γεγονός, που αποδεικνύει ότι το μόνο που χρειάζεται ένας νέος συγγραφέας για να ξεχωρίσει είναι να γράψει ένα πραγματικά ωραίο βιβλίο.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece