Οι αντανακλάσεις της αλήθειας

Η καλή λογοτεχνία εμβυθίζει τον αναγνώστη σε μια διαρκή και αδιασάλευτη «εξάρτηση» μέχρι και την τελευταία σελίδα. Ομως ειδικά στα μυθιστορήματα της Ντόνα Ταρτ εισερχόμαστε σε ένα παράλληλο σύμπαν. Εκεί όπου το «θέμα» του βιβλίου δεν παίζει απολύτως κανέναν ρόλο, γιατί σε παρασύρει στη συνδημιουργία της γέννησης μιας μυθοπλαστικής κοσμικής ύλης. Τριάντα χρόνια καριέρας, μόλις τρία ογκώδη βιβλία για την Ντόνα Ταρτ και ένα Πούλιτζερ το 2014 («Η Καρδερίνα», μετάφραση: Μιχάλης Δελέγκος, α’ έκδοση Λιβάνης, β’ έκδοση Διόπτρα). Ενα από τα κύρια μυστικά της γραφής της – πέρα από ό,τι γράφουν οι «ειδήμονες» του μάρκετινγκ – είναι πως μπορεί μέσα από το αίσθημα της απώλειας να γεμίσει μια εγκυκλοπαίδεια τόσο συναισθηματικών όσο και εγκεφαλικών συνάψεων, που εκεί αναγνωρίζουν πολλοί μέρος των μυστικών τους διαδρομών.

Η Ντόνα Ταρτ, που γεννήθηκε στο Γκρίνγουντ του Μισισίπι το 1963, άρχισε να εκδίδει από τότε που σχεδόν έμαθε να μιλάει. Δηλαδή από των «ώριμη» ηλικία των οκτώ ετών σε τοπική εφημερίδα, ενώ η πρώτη συλλογή ποιημάτων της κυκλοφόρησε στα βιβλιοπωλεία όταν ήταν δεκατριών ετών. Προέρχεται από οικογένεια λογίων του αμερικανικού Νότου και τα πρώτα διαβάσματά της ήταν Δάντης, Τ.Σ. Ελιοτ και Εντγκαρ Αλαν Πόε. Από νεαρή ηλικία, στο φιλελεύθερο κολέγιο τεχνών του Μπένιγκτον, ξεχώρισε για το πάθος της προς τις κλασικές σπουδές (ιδιαίτερα στο αρχαίο ελληνικό δράμα) και τον ιδιοσυγκρασιακό της χαρακτήρα. Εκεί άρχισε να γράφει το πρώτο της υπερευπώλητο μυθιστόρημα «Η μυστική ιστορία» (μια συντροφιά εκκεντρικών και απροσάρμοστων σπουδαστών, ανακαλύπτουν έναν τρόπο  ζωής που δεν έχει καμία σχέση με την ανιαρή καθημερινότητα των συνομηλίκων τους. Οταν, όμως, ξεπερνούν τα όρια της ηθικής, καταλαμβάνονται από εμμονές και ολισθαίνουν σταδιακά από τη διαφθορά στην προδοσία). Τότε ακριβώς της συστήνεται ο συγγραφέας και μετέπειτα ατζέντης Γουίλι Μόρις, λέγοντάς της πως είναι ιδιοφυΐα.

Ενα απαιτητικό οπωσδήποτε ξεκίνημα για μια συγγραφέα που δημιούργησε έναν περιβόητο αντίκτυπο, που τα γράμματα είχαν να δουν δεκαετίες. Από την πρώτη της κιόλας κυκλοφορία, δεκάδες ιστότοποι οπαδών-αναγνωστών άρχισαν να εμφανίζονται. Οι αναγνώστες συμμετέχουν σε κάθε κεφάλαιό της σχεδόν διαδραστικά, οικειοποιούμενοι χαρακτήρες και μέρη της πλοκής. Η οποία βασίζεται σχεδόν πάντοτε σε ένα υπόκωφο στρώμα σασπένς. Ενα σασπένς όχι «ποιος το έκανε», αλλά κυρίως «γιατί το έκανε». Συνήθως ο υπαίτιος δεν είναι ένα πρόσωπο, αλλά μια ακολουθία ενορμήσεων, ενστίκτων, αρχαϊκών κοινωνικών δομών, πολύτροπων κωδικών συμπεριφοράς που δεν φαίνονται διά γυμνού οφθαλμού. Μαζί με μια πλούσια ταπισερί ψυχολογικών καταδύσεων τόσο στους χαρακτήρες, όσο και στην τραχιά υφή της οικογένειας. Ολα αυτά παίζουν τον ρόλο τους, συν το ότι η Ταρτ απέχει από το παιχνίδι των δημοσίων εμφανίσεων και σχέσεων, διατηρώντας ένα κλίμα αγωνίας και ανυπομονησίας ανάμεσα στους ανθρώπους του βιβλίου και όχι μόνο. Η διατήρηση του προσωπικού μυστηρίου σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, παραμένει μια κατάκτηση.

Δέκα χρόνια περίπου μετά (αυτός είναι περίπου ο χρόνος έκδοσης των βιβλίων της) το μυθιστόρημα «Η μυστική ιστορία» η Ταρτ επανεμφανίζεται το 2002 με το παρόν βιβλίο. Στην πόλη Αλεξάνδρεια του Μισισίπι (σημείο συνάντησης πολιτισμών και αντιθέσεων), εικάζουμε τη δεκαετία του ’70, ένα οκτάχρονο αγόρι, ο Ρόμπιν, θανατώνεται άξαφνα με φρικτό τρόπο λίγα μέτρα έξω από το αγρόκτημα της οικογένειάς του, μέρα μεσημέρι. Δώδεκα χρόνια μετά, απαντήσεις δεν έχουν βρεθεί ούτε για δείγμα. Ανάμεσα στα μέλη της πολυπληθούς οικογένειας (που αποτελείται κυρίως από γυναίκες), υφαίνεται μια διαρκής απειλή. Ενας εσωτερικός ακατάλυτος δεσμός με τη θλίψη. Εχουν αγκαλιάσει το τίποτα μήπως και λυτρωθούν. Ομως αυτό δεν φτάνει. Παρουσιάζονται κλειδωμένες σε ένα ερημώδες παρελθόν και με την πάροδο των χρόνων δεν γνωρίζουν τι ακριβώς αναζητούν. Οι πράξεις του ή των υπαίτιων, έχουν διασπαρεί μέσα στις χαράδρες της καθημερινότητας.

Εως ότου η Χάριετ μεγαλώνει ξεπερνώντας την εφηβεία και αρχίζει να αναρωτιέται. Η Χάριετ είναι ένα παιδί έξυπνο που σκέφτεται έξω από τους επιβαλλόμενους κανόνες της ευρύτερης θεοσεβούμενης κοινότητας. Η Ταρτ ορμώμενη από τον Ντίκενς και τον Στίβενσον, κατασκευάζει με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες έναν κόσμο υδραργυρικών σχέσεων και συμπεριφορικών μοντέλων που μοιάζουν με παραμύθι, όμως είναι τόσο ρεαλιστικός όσο δεν πάει. Η συγγραφέας αναδημιουργεί την γκρίζα ζώνη των ψυχικών διαστάσεων των χαρακτήρων. Που είναι μεν προσωποποιημένοι, αλλά μιλούν μια οικουμενική γλώσσα. Τους ξετυλίγει αργά, σχεδόν με έναν φυσικό τρόπο και από μέσα τους αναδεικνύεται το ψηφιδωτό της κατασκευής τους. Η Ταρτ αποφεύγει να ρίξει έστω και κωδικοποιημένες πληροφορίες σχετικά με τα αίτια. Στηρίζεται περισσότερο έως και αποκλειστικά στο πώς βλέπει ο καθένας μας την αλήθεια και στο τι αντανακλάται πάνω στην επιφάνειά της και κυρίως γύρω της. Γι’ αυτό η γραφή της εκκινεί από ένα σύνολο οπτικών γωνιών, που ακουμπούν στα ενδεχόμενα και κυρίως στα στοιχειώδη σωματίδια της συνείδησής μας. Η ίδια αναμοχλεύει αρκετά λογοτεχνικά είδη και τεντώνοντάς τα, τους δίνει ένα εκστατικό περιεχόμενο, που πολλές φορές είναι αλήθεια αυτοθαυμάζεται ως τέτοιο και παράλληλα προσπαθεί να δώσει έμφαση στην αξία του. Αχρείαστα πράγματα.

Είτε με οικογένεια, είτε όχι, οι νεαροί πρωταγωνιστές του βιβλίου συμπεριφέρονται σαν ορφανά. Εχουν τη δική τους αντίληψη για τον κόσμο και αναγεννούν συνεχώς νέους χάρτες πλοήγησης. Η μοίρα, η αμαρτία και η επιλογή παίζουν σημαντικό ρόλο στο μυθιστόρημα. Το νόημά τους και το ειδικό βάρος τους. Πώς οι άνθρωποι εμπλέκονται και διαλύονται από αυτές. Η Ταρτ γράφει με ένταση και κρυπτικό ρομαντισμό. Συναρμολογεί ξανά και ξανά τους χαρακτήρες, μεγεθύνοντας τα μικρά στίγματα που τους καθορίζουν ανεπανόρθωτα. Σήμερα η σύγχρονη κριτική παραμένει διχασμένη εάν η Ντόνα Ταρτ βρίσκεται στην κατηγορία ενός Ντον Ντελίλο για παράδειγμα ή όχι. Ο,τι διχάζει και προκαλεί πεδίο συζήτησης στις τέχνες είναι ευπρόσδεκτο. Το σίγουρο είναι πως κοιτώντας τον ημερολογιακό χρόνο που ήδη τρέχει στο 2024, ο εκδοτικός κόσμος περιμένει το νέο της μυθιστόρημα.