«Χιλή, Χιλή, πώς μπόρεσες να αλλάξεις τόσο;»

Από τις εκδόσεις Αγρα κυκλοφορεί το μυθιστόρημα του βραβευμένου χιλιανού συγγραφέα Ρομπέρτο Μπολάνιο Η Νυχτωδία της Χιλής, σε εξαιρετική μετάφραση του Κρίτωνα Ηλιόπουλου. «Η σημαντικότερη λατινοαμερικανική λογοτεχνική φωνή της γενιάς του», όπως τον περιέγραψαν οι «New York Times»,  έφυγε από τη ζωή μόλις στα 50 του χρόνια. Για το μυθιστόρημά του Τηλεφωνήματα, εκδόσεις Αγρα (2009), του απονεμήθηκε η ανώτατη λογοτεχνική διάκριση στη Χιλή, το Premio Municipal de Santiago de Chile το 1998.

Ο τεράστιος Ρομπέρτο Μπολάνιο έζησε στο Μεξικό, στη Γαλλία και στο τέλος της ζωής του στην Ισπανία, δουλεύοντας σε διάφορα πόστα, από φύλακας σε κάμπινγκ έως συλλέκτης σκουπιδιών, και έγραφε μόνο τις νύχτες που μπορούσε. Θεωρούσε τον εαυτό του ποιητή (η πρώτη του συλλογή εκδόθηκε το 1975) αλλά στράφηκε γρήγορα στην πεζογραφία για βιοποριστικούς λόγους. Ατίθασος από μαθητής, είχε αποβληθεί από εκπαιδευτικά ιδρύματα, κατέληξε ένας σκεπτόμενος ατίθασος ενήλικος που στόχευε στην «καταπολέμηση της μετριότητας». Επικριτικός με τους συγγραφείς «βιβλίων για την παραλία», δημιούργησε μια ομάδα λογοτεχνών γνωστή ως Infrarealists, με την επιθυμία «να ανατινάξουν τα μυαλά της επίσημης κουλτούρας», γεγονός που αναδεικνύει ότι ο Μπολάνιο πίστευε στο λογοτεχνικό του μέγεθος και κυρίως στη δύναμη των λέξεων και των εννοιών όταν είναι σωστά διατυπωμένες.

Στη λαμπρή Νυχτωδία της Χιλής διαβάζουμε εγκιβωτισμένες ιστορίες και αποσπάσματα γραμμένα σε μια αδιάκοπη πρόταση τριών σελίδων που αποκαλύπτουν τη δεινή ικανότητά του. Ο Μπολάνιο με έναν πυρετώδη μονόλογο επιτίθεται στο λογοτεχνικό κατεστημένο της εποχής και στην πολιτική κατάσταση που επικρατεί στη Χιλή του αδίστακτου δικτάτορα Πινοτσέτ και δεν διστάζει να μετατρέψει τους χαρακτήρες του σε αντιήρωες, για να αναδείξει τις κρίσεις αξιών μια ταραγμένης εποχής «[…]Χιλή, Χιλή, πώς μπόρεσες να αλλάξεις τόσο;» αναρωτιέται στο βιβλίο με τη φωνή του βασικού του ήρωα Σεμπαστιάν Ουρούτια Λακρουά.

Ο Σεμπαστιάν, ιερέας, μέλος του Opus Dei, μέτριος ποιητής αλλά επιφανής κριτικός λογοτεχνίας, πεθαίνει ή πιστεύει ότι πεθαίνει. Στην τελευταία νύχτα της ζωής του απολογείται σε έναν «ρυτιδιασμένο νεαρό», ο οποίος προφανώς αντιπροσωπεύει τη συνείδησή του και τον κατηγορεί αμείλικτα αυτήν την «αστροποβόλα νύχτα». Γιατί τον κατηγορεί; Για τις σιωπές του.

Ο Σεμπαστιάν προσπαθεί να απολογηθεί χρησιμοποιώντας όλα όσα υπήρξε στη ζωή του περήφανος. «[…] Οι ποιητές του χιλιάνικου κομμουνιστικού κόμματος θα έδιναν την ψυχή τους για να γράψω εγώ μια καλή κουβέντα για τους στίχους τους […]». Καθώς μιλάει με τον «ρυτιδιασμένο νεαρό» αφηγείται σημαντικές στιγμές των βιωμάτων του. Ηθελε να διαβάζει και να γράφει τις απόψεις του για τα βιβλία αλλά κυρίως να γράψει υψηλή ποίηση. Η πρώτη του σιωπή ήταν όταν, όντας νεαρός ακόμη, γνωρίζει τον διάσημο κριτικό λογοτεχνίας Φέρουελ και νιώθει το χέρι του στη μέση του στα σκοτεινά. Συναναστρεφόμενος μαζί του θα αποκτήσει πρόσβαση στους κύκλους εξεχουσών λογοτεχνικών προσωπικοτήτων της εποχής, συμπεριλαμβανομένου του Πάμπλο Νερούδα, τον οποίο και απολαμβάνει να απαγγέλει στίχους για τη σελήνη. Θυμάται και αμέσως μετά τη γιορτινή ατμόσφαιρα «[…]Ο Νερούδα και ο Φέρουελ αγκαλιάστηκαν και απάγγειλαν μαζί στίχους του Ρουμπέν Νταρίο, ενώ ο νεαρός νερουδικός (ένας άλλος ποιητής που βρισκόταν μαζί τους) και εγώ επιβεβαιώναμε ότι ο Νερούδα ήταν ο καλύτερος ποιητής μας και ο Φέρουελ ο καλύτερος κριτικός λογοτεχνίας μας και οι προπόσεις ακολουθούσαν η μία την άλλη, διπλές και τριπλές […]». Σαφής είναι η πρόθεση του Μπολάνιο να αποδομήσει τα ιερά τέρατα της εποχής του, άλλωστε σε μια συνέντευξή του είχε τοποθετηθεί για τον Νερούδα λέγοντας: «Ποτέ δεν μου άρεσε ο Νερούδα. Σε κάθε περίπτωση, δεν θα τον αποκαλούσα ποτέ τον πρόδρομό μου. Οποιος ήταν ικανός να γράψει ωδές στον Στάλιν ενώ κλείνει τα μάτια του στον σταλινικό τρόμο δεν αξίζει τον σεβασμό μου».

Οταν ο Σεμπαστιάν αποδέχεται μια θέση για να μελετήσει τους καθεδρικούς ναούς της Ευρώπης όπου χρησιμοποιούν γεράκια για να εξολοθρεύουν τα περιστέρια που λερώνουν τα κτίρια, ο Μπολάνιο μάς χαρίζει μια εντυπωσιακή αλληγορία για την κοινωνία, παραλληλίζοντάς τα με τις λαϊκές μάζες. Δεν παίρνει καμία θέση ο Σεμπαστιάν για αυτή τη φρικώδη πρακτική∙ αυτή είναι η δεύτερη σιωπή του, μια σιωπή γεμάτη φόβο που τον απομόνωσε να διαβάζει Αρχαία Ελληνική Γραμματεία όταν διοργανώθηκε η πρώτη πορεία εναντίον του Αγιέντε. Και έπειτα, όταν ο Σεμπαστιάν στρατολογείται από τον Πινοτσέτ και τους στρατηγούς του για να τους εξηγήσει τις αρχές του μαρξισμού, ενώ φαίνεται να είναι γεμάτος ενοχές, δεν μας αναφέρει τι θα μπορούσε να του είχε συμβεί αν είχε αρνηθεί∙ μια ακόμα σιωπή του. Και όταν γνώρισε την πλούσια συγγραφέα Μαρία Κανάλες, η οποία προσπαθούσε να ενταχθεί στους λογοτεχνικούς κύκλους και καλούσε τη διανόηση της εποχής στο σπίτι της παρά τις απαγορεύσεις της κυκλοφορίας του Πινοτσέτ, αντιλαμβανόμαστε ότι για να χαίρει τέτοιων προνομίων θα είχε ιδιαίτερες σχέσεις με το καθεστώς, θα σιωπήσει ξανά∙ ίσως η βαρύτερη σιωπή του, όπως τελικά αργότερα αποκαλύπτεται με την κορύφωση ενός δράματος, ένα χτύπημα κατευθείαν στα σωθικά του αναγνώστη καθώς πρόκειται για αληθινή ιστορία.

«”Η Νυχτωδία” είναι μια μεταφορά για μια χώρα της κόλασης μεταξύ άλλων», όπως ο ίδιος ο συγγραφέας έχει σχολιάσει. Είναι στην ουσία μια υπαινικτική σάτιρα, άλλοτε προκλητική, άλλοτε πνευματώδης, άλλοτε υπερβολική, με ψήγματα ονειρικού και φανταστικού, με τον συγγραφέα να κρατά δεξιοτεχνικά τον έλεγχο του ρυθμού της και να μην εξηγεί τίποτα, χαρακτηριστικό της μεγάλης λογοτεχνίας. Οι σιωπές του είναι «άψογες», αναδεικνύουν τον φόβο και τον συμβιβασμό απέναντι σε κάθε μορφής ολοκληρωτισμό και αντιπροσωπεύουν την πλειοψηφία που παρέμεινε τότε σιωπηλή. Ενα μεγάλο επίτευγμα.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece