Η ιστορία είναι ανθρωπισμός

Αν η ιστορία είναι μια μεγάλη αφήγηση, μήπως στην εποχή τού κατά Ζαν Φρανσουά Λιοτάρ «τέλους των μεγάλων αφηγήσεων» τελειώνει και αυτή; Εχουν νόημα η ιστορία και οι πράξεις των ανθρώπων; Σ’ αυτό το μείζον ερώτημα απαντά ο συγγραφέας Γιοχάν Σαπουτό, καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Αυτός ανήκει στη νέα γενιά των ερευνητών που μελετούν τις ρίζες και την ιστορία του ναζισμού. Στα ελληνικά κυκλοφορούν και πολλά άλλα έργα του. Θέλει μεγάλη τόλμη να θέτεις αυτά τα ερωτήματα στον καιρό των οθονών, των εικονικών πραγματικοτήτων, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των σειρών και των παιχνιδιών, ακόμη και του Netflix, στην εποχή της αμφισβήτησης της μυθιστορηματικής αφήγησης. Στην ουσία το ερώτημα είναι αν ο κόσμος μας είναι πραγματικός κι αν αυτός έχει νόημα. Για να είναι όμως πραγματικός ο κόσμος, πρέπει να δένεται από μια μεγάλη αφήγηση. Μεγάλη αφήγηση «είναι εκείνος ο τύπος λόγου που δίνει νόημα και κατεύθυνση συγχρόνως, όπως και συνοχή στον κόσμο» (σ. 16). Αντιθέτως με την απαισιοδοξία του Λιοτάρ, ο συγγραφέας υποστηρίζει πως ακόμη και σήμερα στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες έχει εμπεδωθεί η αντίληψη πως «όλα είναι αφήγηση». Το ζήτημα όμως είναι για το ποιες αφηγήσεις μιλάμε.

Η μεγάλη αφήγηση
της θείας πρόνοιας

Και η πρώτη μεγάλη αφήγηση που αναπτύχθηκε στον κόσμο ήταν αυτή της προνοιοκρατίας. Αυτή αναπτύχθηκε από τους πάπες και τον καθολικισμό κυρίως. Γιατί, κατά τον συγγραφέα, μόνο εκεί υπάρχει τέτοιος μεγάλος συγκεντρωτισμός που δεν εντοπίζεται στον ιουδαϊσμό και στον μουσουλμανισμό. Η Εκκλησία και κυρίως η Καθολική υπήρξε μήτρα νοήματος επί 2.000 χρόνια και συνεχίζει σήμερα να είναι για πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους. Και έχοντας αυτήν την αντίληψη δεν μας εκπλήσσει η εντελώς αρνητική του γνώμη για τον «εμμονικό» και υποχωρητικό απέναντι στους ενόχους των εκκλησιαστικών σκανδάλων πάπα Ιωάννη Παύλο Β’ και η πολύ θετική γνώμη του για τον διανοούμενο πάπα Βενέδικτο ΙΣΤ’ (Γιόζεφ Ράτσινγκερ), ο οποίος όσο και αντινεωτερικός να ήταν δεν δίστασε να αντιμετωπίσει με θάρρος τις κατηγορίες για βιασμούς παιδιών και καλογριών και τα σκάνδαλα της Τράπεζας του Βατικανού. Δεν νομίζω όμως πως η στάση απέναντι στα σκάνδαλα είναι το κλειδί για την αξιολόγησή τους. Αυτό είναι η στάση τους απέναντι στη νεωτερικότητα. Και εδώ και οι δύο ήταν πραγματικοί πάπες. Εχθροί της νεωτερικότητας. Ο σημερινός Φραγκίσκος χαλάει το σενάριο.

Η θεία πρόνοια, κατά τον Σαπουτό, είναι η εξηγητική γραμμή της Εκκλησίας. Είναι η μεγάλη της αφήγηση. Και ο συγγραφέας μέσα από μια σειρά πατερικών και θεολογικών κειμένων όπως η «Πολιτεία» του Αυγουστίνου και τα βιβλία του Ακινάτη, αλλά και σύγχρονων θεολόγων, παρακολουθεί τη φθορά αυτής της αφήγησης. Μιας αφήγησης που εξηγεί την πτώση ακόμη και των μεγάλων αυτοκρατοριών ως έργο αυτής της πρόνοιας (Μποσιέ). Μόνο η αυτοκρατορία του Θεού είναι αιώνια. Η θεία πρόνοια δίνει νόημα σε κάθε ιστορική πραγματικότητα. Επομένως είναι και αυτή αιώνια. Η Ρώμη κατέρρευσε γιατί διεκδίκησε για λογαριασμό της αυτή την αιωνιότητα. Οσο και να προσπάθησαν πάπες όπως ο Λέοντας ΙΓ’ (1878-1903) και ο Πίος Ι’ (1903-1914) με τις «24 θωμιστικές» θέσεις του 1914 να αντιταχθούν στη νεωτερικότητα, απέτυχαν. Οι περίφημες «θωμιστικές θέσεις» θύμιζαν τις αριστοτελικές θέσεις για τη δημιουργία, τη δύναμη, την ενέργεια, την ύλη, τη μορφή, τον Δημιουργό κ.ά., προσαρμοσμένες στις ανάγκες της εκκλησιαστικής αφήγησης. Δεν ήταν όμως ικανές αυτές οι θέσεις να σώσουν την Εκκλησία από την αμφισβήτησή της από τη νεωτερικότητα. Αυτό δεν το πέτυχαν ακόμη και τόσο μεγάλα ονόματα του νεοθωμισμού, όπως ο Ετιέν Ζιλσόν και ο Ζακ Μαριτέν, οι οποίοι προσπάθησαν να συνθέσουν – ιδίως ο δεύτερος – μια χριστιανική φιλοσοφία της ιστορίας. Ούτε η θεολογία της κένωσης κατάφερε κάτι τέτοιο, όσο κι αν αυτή επιχείρησε να προσεγγίσει τον Θεό ως κένωση, ως υπέρτατο ον που αφέθηκε να σταυρωθεί, αποστερούμενος τη θεϊκή του ιδιότητα. Η κατά τον ιερέα και θεολόγο Σαρλ Βακενέμ (1985) «επικαιρότητα της αρνητικής θεολογίας» δεν κατόρθωσε ν’ ανανεώσει την επικαιρότητα της θείας πρόνοιας. Ο Πρίμο Λέβι σημείωνε πως πλέον μετά το Αουσβιτς δεν υπήρχε χώρος για τη θεία πρόνοια. Η σχέση θρησκείας – φιλοσοφίας της ιστορίας είναι ασυμφιλίωτη.

Πόλεμοι και μεγάλες αφηγήσεις

Ισχυρίζονται πολλοί πως οι μεγάλες αφηγήσεις, αν και εξακολούθησαν να υπάρχουν, ταρακουνήθηκαν μετά το Αουσβιτς και πέθαναν μετά το 1989. Αντιθέτως, κατά τον Σαπουτό, οι μεγάλες αφηγήσεις αμφισβητήθηκαν από το τέλος του Μεγάλου Πολέμου το 1918. Το 1919 ακόμη ο Πολ Βαλερί μίλησε για τη θνητότητα όχι μόνο της θείας πρόνοιας, αλλά και όλων των πολιτισμών. «Ο Μεγάλος Πόλεμος προκάλεσε αναταραχές στη γλώσσα, αμφιβολίες για την αφήγηση, έως και εξέγερση ενάντια στη διήγηση» (σ. 77). Το 1919 η ποίηση και το μυθιστόρημα δέχθηκαν «φίλια πυρά», πολύ πριν ο Αντόρνο δηλώσει πως μετά το Αουσβιτς δεν μπορούμε να έχουμε ποίηση. Αυτός ο Πόλεμος ανήγγειλε τη ριζική απομάγευση του κόσμου, η οποία όμως είχε ξεκινήσει πριν απ’ αυτόν. Και τίθεται πλέον το ερώτημα, πώς επιβιώνουν οι μεγάλες αφηγήσεις την εποχή της απομαγευμένης νεωτερικότητας και ύστερα απ’ αυτήν; Υπάρχει ποιητικότητα πάνω από τους ομαδικούς τάφους; Ο ντανταϊσμός ήταν αμφισβήτηση του λογοτεχνικού και καλλιτεχνικού Δυτικού Κανόνα μέσω της φάρσας και της παρωδίας. Και όμως, ακόμη και τότε, τα μεγάλα μυθιστορήματα του Μεσοπολέμου επέζησαν, γιατί του ανθρώπου τού αρέσουν οι ιστορίες. Γιατί αυτές είναι η ιστορία του. Ομως για ποιο μυθιστόρημα πλέον μιλάμε; Για μυθιστορήματα όπως αυτά του Μαλρό, του Σαρτρ και του Καμί («αυτοκτονία ή ανάρρωση») που ακόμη και μέσα στον κατεστραμμένο μεταπολεμικό κόσμο προσφέρουν ελπίδα. Είναι όμως και ο καιρός της μαρξιστικής εσχατολογίας;

Η ελπίδα της μαρξιστικής εσχατολογίας

Ο Σαπουτό καταδεικνύει «συγγένειες» ανάμεσα στην αλήθεια του χριστιανισμού και αντίστοιχων σημείων του κομμουνισμού. Στον Μεσοπόλεμο, δυστυχώς γι’ αυτούς και για εμάς, οι Ζιλ Ρομέν, Λουί Αραγκόν, Πολ Ελιάρ εξελάμβαναν ως τόπο κοσμικής ελπίδας τη σταλινική Ρωσία. Τους απάντησε ο Οσιπ Μάντελσταμ με το αριστουργηματικό ποίημά του «Ο Ορεινός του Κρεμλίνου». Αυτούς τους στίχους μάλλον δεν διάβασε ο Αραγκόν και ίσως και ο δικός μας Ρίτσος. Αλλά δεν έπρεπε τουλάχιστον να έχουν διαβάσει πως αυτήν του την απάντηση την πλήρωσε με τη ζωή του; Ο Σαπουτό όμως δεν μένει στα προφανή. Ανακαλύπτει τελεολογικούς σκοπούς τόσο στον Καντ όσο και στην κίνηση του χεγκελιανού πνεύματος προς την αυτοπραγμάτωση. Και πού μάλιστα; Στο πρωσικό καθεστώς της εποχής του. Αν είναι δυνατόν! Ετσι στον Καντ η θεοδικία γίνεται φυσιοδικία και στον Χέγκελ «εφεξής η ιστορία είναι όντως μια φαινομενολογία του πνεύματος, και η ιστορία είναι αυτός ο λόγος που ανιχνεύει τον τρόπο με τον οποίο το πνεύμα εμφανίζεται στον εαυτό του, στα αντικείμενα με τα οποία γίνεται γνωστό και αναγνωρίζεται» (σ. 123-124). Ο Μαρξ εγγράφεται στη συνέχεια του Χέγκελ και το ξέρει. Για τον Χέγκελ η ιστορία είναι ο τόπος όπου το πνεύμα πραγματοποιείται στον εαυτό του, αλλά για τον Μαρξ η ιστορία είναι ο τρόπος που το προλεταριάτο γίνεται τάξη αυτή καθαυτήν. Για τους τρεις όμως, Καντ, Χέγκελ, Μαρξ, όλα αυτά οδηγούν στην εκκοσμίκευση της ελπίδας. Η σκέψη του Μαρξ αλλά και του φίλου του, του Ενγκελς, διέθετε τα πάντα που χρειάζεται μια μη θρησκευτική σκέψη για να σαγηνεύσει διανοούμενους διψασμένους για να βρουν το κλειδί της ιστορικής κίνησης. Ο μαρξισμός έμοιαζε να είναι η υπέρτατη φιλοσοφία της ιστορίας. Ο μαρξισμός όμως μετά τη νίκη του Στάλιν έγινε το πνεύμα της «Μεγάλης Τρομοκρατίας». Ο συγγραφέας παραθέτει την εκπληκτική επιστολή του Μπουχάριν προς τον Στάλιν, στην οποία αυτός ζητούσε την τιμωρία του, γιατί παραβίασε τις αρχές του κόμματος, το πρόσωπο του οποίου ήταν ο Στάλιν. Μια επιστολή με θρησκευτικό υπόβαθρο. Μια ανατριχιαστική επιστολή στο πνεύμα της εποχής. Ο Μπουχάριν δεν αμφισβητεί την ανάγκη να τιμωρηθεί με την ποινή του θανάτου, θέλει μόνο να ξέρει γιατί θα πεθάνει. Αυτό ζητά από τον Κόμπα να του πει μόνο. Επρεπε όμως να το ξέρει. Πεθαίνει γιατί δεν ήξερε αυτό που έπρεπε να ξέρει. Εξάλλου, όπως έλεγε και το τραγουδάκι της Νεολαίας του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος στη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, το Κόμμα, το Κόμμα έχει πάντα δίκιο. Και πάντα δίκιο έχουν μόνο οι θρησκείες.

Η ναζιστική χιλιετής εποποιία

Οι Ναζί από μια στιγμή και ύστερα, διά του Αλφρεντ Ρόζενμπεργκ, με τη συγκατάθεση του Χίτλερ, υποστήριξαν πως ο ελληνικός πολιτισμός της αρχαιότητας ήταν γερμανικός. Αφού οι Ελληνες δεν ήταν τίποτα άλλο από Γερμανοί που έφτασαν στη Μεσόγειο μεταναστεύοντας από τον Βορρά. Αυτοί οι Ελληνες όμως, αλλά και οι Γερμανοί που έμειναν στον Βορρά, δεν κατόρθωσαν να διατηρήσουν το αίμα τους. Υπεύθυνος ήταν ο ιουδαιοχριστιανισμός και οι Εβραίοι. Οι οποίοι πρέπει και να εξαλειφθούν για να επανέλθει το γερμανικό αίμα. Οι αδελφοκτόνοι πόλεμοι στην Αρχαία Αθήνα και Σπάρτη οφείλονταν στη μόλυνση αυτού του αίματος με ασιατικό αίμα. Αλλά και στη συνέχεια η Ρώμη υπονομεύτηκε από τις κατακόμβες. Το Ράιχ καλείται να καταπολεμήσει έναν εχθρό που αλλάζει μορφές, η ουσία του όμως παραμένει ο ιουδαϊσμός και φορέας του οι Εβραίοι. Το τέλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο Τριακονταετής Πόλεμος, η Γαλλική Επανάσταση, η Παρισινή Κομμούνα, η Επανάσταση των Μπολσεβίκων είναι ένας τελεστής νοητότητας που έχει την αρχή του στη μόλυνση του καθαρού γερμανικού αίματος από τους Εβραίους. Ο δογματικός βιολογισμός των Ναζί αναζητά τη διά της βίας επανασύνδεση της καθαρότητας της γερμανικής – νορδικής φυλής. Την αιώνια επιστροφή στις ρίζες. Ο ιταλικός φασισμός αρκέστηκε στην αναφορά στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Γι’ αυτόν όμως ο εχθρός παραμένει ο ιουδαιοχριστιανισμός, ενώ για τους Ναζί αυτός είναι ο ιουδαιομπολσεβικισμός.

Η σχέση του Χίτλερ και των στελεχών του με τη θρησκεία είναι περίπλοκη. Η μυθολογία του εκλεκτού και της πρόνοιας είναι παρούσα στο ιδεολογικό corpus των Ναζί, όπως και στον χριστιανισμό. Εχουν όμως πολύ διαφορετικό περιεχόμενο. Εχουν φυλετική εξήγηση και όχι προσωποκεντρική. Η ναζιστική ιεραρχία αρνήθηκε οποιαδήποτε συνδιαλλαγή με τις Εκκλησίες, αλλά την ίδια στιγμή οι ναζιστικές τελετουργίες αντικαθιστούν τον σταυρό με τους ρούνους του θανάτου, βαφτίζουν με ναζιστικό τελετουργικό, επινοούν τη δική τους γαμήλια τελετή. Οι Ναζί πιστεύουν πως ο χριστιανισμός με το οικουμενιστικό και εξισωτικό δόγμα του κατέστρεψε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο φυλετισμός τους δεν θα επιτρέψει ποτέ να επαναληφθεί κάτι τέτοιο. Αλλά η λατρεία του αίματος που προωθούν παραμένει θρησκευτικού χαρακτήρα.

Χρεοκοπία αφηγήσεων

Είναι βάρβαρο να γράφεται ποίηση μετά το Αουσβιτς;

Το 1947 δημιουργείται στην Ομοσπονδιακή Γερμανία η ομάδα Gruppe 47. Σημαίνοντα μέλη της είναι ο Γκίντερ Γκρας και ο Χάινριχ Μπελ. Δυο συγγραφείς που στη συνέχεια έγιναν νομπελίστες. Ενας σοσιαλδημοκράτης και ένας χριστιανός. Αυτή είναι η αρχή της «λογοτεχνίας των ερειπίων». Ο γερμανικός πολιτισμός μετά τους Ναζί απαξιώθηκε και η νέα γερμανική λογοτεχνία πασχίζει να τον ξαναστήσει στα πόδια του. Παρά την κριτική της σε στοιχεία του γερμανικού πολιτισμού, δεν ξεχνά πως αυτός είναι ο πολιτισμός των Γκέτε, Σίλερ και Σέλινγκ. Για τον Γκίντερ Γκρας, τώρα που οι ηγεμόνες καταβαραθρώθηκαν, ο λόγος ανήκει στους ποιητές. Σ’ αυτούς και όχι στους ισχυρούς ανήκει η αθανασία. Πώς όμως να υπάρχει λογοτεχνία εκεί όπου η πίστη στον άνθρωπο έχει καταρρεύσει; Πώς να υπάρχει λογοτεχνία όταν κανείς δεν μπορεί να καταλάβει τι έγινε στη Χιροσίμα; (Δες το φιλμ «Χιροσίμα, αγάπη μου», όπου η γλώσσα καταβαραθρώνεται από την ανείπωτη φρίκη της καταστροφής). Γράψιμο σημαίνει πίστη στον άνθρωπο. Μπορούμε όμως να πιστεύουμε πλέον στους ανθρώπους; Για να γίνει αυτό χρειάζεται να σβηστεί το παρελθόν και μια λευκή γραφή ή φωνή πρέπει να αναδειχθεί. Κατά τον Ρόλαν Μπαρτ, αυτή η λευκή γραφή σφραγίζει το παρόν μετά τη βόμβα και τα στρατόπεδα. Το Νέο Μυθιστόρημα το προσπάθησε, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία. Ή μάλλον χωρίς μόνιμη επιτυχία. Επιτυχία προσωρινή έφερε και ο υπαρξισμός, ο οποίος όμως κατά τον Σαπουτό ήταν μια απλή εκλαΐκευση του Χάιντεγκερ. Αντί της αναγέννησης του μυθιστορήματος έρχονται οι διάφορες συνωμοσιολογικές θεωρίες που απειλούν να μας ρίξουν πάλι πίσω, εκεί απ’ όπου ξεκινήσαμε. Η συνωμοσιολογία δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Υπήρχε και στους κλασικούς (Μπαλζάκ). Σήμερα όμως αυτή έρχεται για να καλύψει τις ακροδεξιές δοξασίες και όχι για να ερμηνεύσει την ιστορία. Η συνωμοσιολογία είναι το καταφύγιο των ηττημένων. Η συνωμοσιολογία είναι φαντασίωση, το υλικό της όμως έχει πραγματικά αποτελέσματα (άνοδος της Ακροδεξιάς και νίκη Τραμπ το 2016).

Τελικά υπάρχει χρεοκοπία των μεγάλων αφηγήσεων; Και ναι και όχι. Ναι, γιατί πλέον δεν υπάρχουν συνεκτικές αφηγήσεις για την εξήγηση του παρελθόντος και την ελπίδα του μέλλοντος. Ναι, γιατί οι κοινοτοπίες του μάνατζμεντ και του storytelling σε καμία περίπτωση δεν είναι αφήγηση. Και όχι όμως, γιατί πάντα η ιστορία είναι μια μεγάλη αφήγηση συμβόλων. Και ο ιστορικός οφείλει πέρα από τα γεγονότα να διαβάζει και τα σύμβολα. Η ιστορία δεν είναι όμως μόνο εξιστόρηση του τι συνέβη, αν και σήμερα αμφισβητείται ακόμη και αυτό, αλλά και μελέτη των μη εκπληρωμένων δυνατοτήτων. Μια τέτοια μελέτη όμως μας επιστρέφει στο αίτημα μιας καλύτερης κοινωνίας. Και αυτό είναι η μεγάλη αφήγηση. Η ιστορία του καιρού μας είναι, ή τουλάχιστον οφείλει να είναι, μια τέτοια αφήγηση. «Το να κάνεις ιστορία είναι τρόπος ζωής, μια ιδιάζουσα forma vitae, που παρακινείται από μια σχέση με τον χρόνο ιδιαίτερη και προβληματική ταυτόχρονα, και από τη βούληση να εξερευνήσεις αυτή τη σχέση για να αναπτύξεις την ανθρωπιά σου» (σ. 368). Η ιστορία είναι ανθρωπισμός. Η μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα δεν είναι άθλος, είναι μεγαλείο.