Ο Τζωρτζ Στάινερ και {LF}η «ιστορία που περνά»

Από το 2004 έως το 2014 ο Τζωρτζ Στάινερ (1929 – 2020) συζητούσε με τη γαλλίδα δημοσιογράφο Λωρ Αντλέρ για θέματα που αφορούν την εβραϊκή καταγωγή του και τη μοίρα του εβραϊσμού, το Ολοκαύτωμα, την πίστη στον Θεό, το τι είναι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός, τον μαρξισμό ως εβραϊκό μεσσιανισμό, την ψυχανάλυση, το αγαπημένο του θέμα, την πρόσληψη των μεγάλων κλασικών κειμένων, τις γυναίκες ως δημιουργούς, τις γλώσσες, τα βιβλία, την ψυχανάλυση, τον πολυπολιτισμό, ακόμα και τον θάνατο. Δηλώνει άπατρις και υπερήφανος γι’ αυτό. Ο τίτλος, «Ενα μακρύ Σάββατο» είναι δάνειο από την Καινή Διαθήκη και αφορά την προσδοκία της Ανάστασης της Κυριακής, η οποία δεν έρχεται χωρίς πάλη για τη ζωή.

Η συζήτηση ξεκινά με τη σχετική αναπηρία του Στάινερ, το δεξί χέρι του οποίου ήταν κολλημένο στο κορμί του. Αυτός εκφράζει την απέχθειά του προς την κουλτούρα της «συμπόνιας», η οποία παρουσιάζει συγκαταβατικά την αναπηρία ως πλεονέκτημα. Αντιθέτως ο Στάινερ τονίζει πόσο επώδυνη ήταν η προσπάθεια θεραπείας αυτής της πάθησης και πόσο τον βοήθησε σ’ αυτό η επιμονή της μητέρας του, η οποία τον πίεζε να γράφει και να ζωγραφίζει με το αριστερό χέρι. Κατ’ αυτόν ο σωματικός και ο ψυχικός πόνος συνδέονται με αυξημένη διανοητική προσπάθεια. Θέση αμφιλεγόμενη, όπως και πολλές άλλες, όπως θα δούμε παρακάτω, η οποία όμως δεν μειώνει στο ελάχιστο την υψηλή αξία της σκέψης του.

Ο μικρός Στάινερ είχε σωστή καθοδήγηση από τους γονείς του. Οταν έχοντας εγκαταλείψει τη Γερμανία, ευρισκόμενοι πλέον στη Γαλλία, είδαν να περνά από κάτω από το σπίτι τους μια διαδήλωση ακροδεξιών, οι οποίοι ξεστόμιζαν υβριστικά συνθήματα για τους Εβραίους, η μητέρα του ζήτησε να κλείσουν τα στόρια. Ο πατέρας του, όμως, τον οποίο σ’ όλη του τη ζωή σεβόταν και αγαπούσε, ζήτησε να τα αφήσουν ανοικτά. Για να δει ο μικρός Τζωρτζ πως από κάτω «περνά η Ιστορία», την οποία δεν πρέπει να φοβόμαστε. Από μικρός έμαθε να μη συμβιβάζεται με την τύχη.  Ο ίδιος δεν πιστεύει στην τύχη, αν και τη ζωή του, εν πολλοίς, την οφείλει και σ’ αυτήν, αφού η οικογένειά του ήταν τυχερή που ο διευθυντής της Siemens, αλλά και μερικοί μεγαλοτραπεζίτες, ειδοποίησαν τον πατέρα του να φύγει και από τη Γαλλία όπου είχε καταφύγει μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία στη Γερμανία. Τύχη όμως είχε και όταν ευρισκόμενος ήδη στις ΗΠΑ ως ανταποκριτής του «Economist» ζήτησε συνέντευξη από τον Οπενχάιμερ και αυτός αφού αρχικά τον έστησε, μετά τον έβαλε στο περίφημο Institute for Advanced Study στο Πρίνστον ως τον πρώτο νεαρό μελετητή στον τομέα των ανθρωπιστικών σπουδών. Βρέθηκε σ’ έναν χώρο όπου ήταν μαζεμένα τα μεγαλύτερα μυαλά των μαθηματικών και φυσικών επιστημών. Εκεί διαπίστωσε πως ο δρόμος της μεγάλης επιστήμης είναι μονήρης και ότι οι μεγάλοι επιστήμονες ήταν και οι ίδιοι μονήρεις άνθρωποι. Εκεί διαπίστωσε επίσης πως οι πειραματικού χαρακτήρα φυσικές επιστήμες δεν επιτρέπουν την εξαπάτηση. «Οποιος τολμήσει να κάνει απατεωνιά σ’ ένα πείραμα, σ’ ένα αποτέλεσμα, σ’ ένα θεώρημα, τελείωσε» (σ. 23). Πράγμα που δεν συμβαίνει στις κοινωνικές επιστήμες. Εκεί η «απατεωνιά» μπορεί να κρύβεται πιο εύκολα.

Για τον Στάινερ το να είσαι Εβραίος σημαίνει ν’ απαρνιέσαι την ιδέα της μόνιμης εγκατάστασης. Πράγμα που βρίσκεται σε απόλυτη αντίθεση με την κουλτούρα της μόνιμης εγκατάστασης του κράτους του Ισραήλ. Οι Εβραίοι, κατ’ αυτόν, είναι «φιλοξενούμενοι» πάνω στη γη.  Αυτό όμως, το ότι αυτοί είναι φιλοξενούμενοι σ’ αυτή τη γη, τους βοηθά στο να είναι οι καλύτεροι στον τομέα των γραμμάτων, των επιστημών και των τεχνών. Ολοι οι άνθρωποι γενικά πρέπει να μάθουν να είναι φιλοξενούμενοι, όπως ήταν κάποτε οι Εβραίοι. Αν δεν το μάθουν, θα καταστραφούν και θα οδηγηθούν σε φρικτούς φυλετικούς πολέμους. Θεωρεί επίσης πως ο υπέρτατος βαθμός ευγένειας ανήκει σ’ έναν λαό που ποτέ δεν  είναι αναγκασμένος να ταπεινώνει έναν άλλο λαό. Το Ισραήλ όμως για να επιβιώσει είναι αναγκασμένο να σκοτώνει και να βασανίζει άλλον λαό. Ετσι όμως χάνει την εβραϊκότητά του. Γι’ αυτόν, το να είσαι Εβραίος σημαίνει να παραμένεις φιλοξενούμενος και μαθητής. Αμφιλεγόμενες και με διπλή ερμηνεία απόψεις. Ο Στάινερ για τους φανατικούς Εβραίους είναι αντισημίτης και για τους αντισημίτες σιωνιστής. Ετσι κι αλλιώς όμως αυτός δεν χωρά σε τέτοιες κατατάξεις.

Ο Στάινερ έγινε περισσότερο γνωστός για τις απόψεις του για τη γλώσσα. Οντας ο ίδιος πολύγλωσσος και μάλιστα με γλώσσες που έμαθε μέσα στην οικογένειά του, ξεκινά με μια άλλη προβοκάτσια. Αρνείται πως υπάρχει μητρική γλώσσα, η γλώσσα που για πολλούς άλλους αποτελεί τη βάση της υψηλής λογοτεχνίας. Αυτός αντιπαραθέτει τους Κόνραντ, Ναμπόκοφ, Ουάιλντ, Μπέκετ, οι οποίοι έγραψαν αριστουργήματα σε μη μητρικές γλώσσες. Δεν υποκύπτει όμως και στις φοβικές αντιδράσεις για την κυριαρχία της αγγλικής γλώσσας. Μια γλώσσα που κατ’ αυτόν μπορεί καλύτερα από τις άλλες να εκφέρεται από τους πολλούς, χωρίς να δίνεται σημασία στα λάθη τους. Κάτι που δεν ισχύει για άλλες γλώσσες, στις οποίες το παραμικρό λάθος προκαλεί τον στιγματισμό του ομιλούντος. Στην Αμερική κάποιος που δεν μιλά με ωραία σχήματα, αλλά με απλά και λίγα λόγια θεωρείται έντιμος. Στη Γαλλία όμως για να σε ακούσουν, πρέπει να μιλάς όμορφα. Εκπλήσσουν όμως και οι κατά των γυναικών απόψεις του, πράγμα που το τονίζει και η συνομιλήτριά του. Ειδικά αυτή η άποψη, που ακόμη και ο ίδιος αποκαλεί βλακώδη, αλλά είναι κάτι πολύ χειρότερο, η οποία θέλει οι γυναίκες να μην είναι ικανές στην υψηλή αισθητική, φιλοσοφική και ηθική δημιουργία λόγω του ό,τι το μεγάλο τους δημιούργημα είναι η τεκνοποιία. Ακόμη και τα μεγαλύτερα μυαλά έχουν τα κωλύματά τους. Από τον Στάινερ όμως, όσον αφορά τη γλώσσα, πρέπει να κρατήσουμε το ότι κάθε γλώσσα ανοίγει ένα παράθυρο σ’ έναν νέο κόσμο. Γι’ αυτόν κάθε ποίημα είναι μάχη με τη γλώσσα και αυτή η μάχη δεν κερδίζεται, αν ο ποιητής δεν έχει ως όπλο του τη φιλοσοφία.

Ο Τζωρτζ Στάινερ λατρεύει τα βιβλία και αυτό το δείχνει σε κάθε βήμα του, σε κάθε απάντησή του. Γι’ αυτόν οι κοινωνίες υπάρχουν από τη στιγμή που υπάρχει ο γραπτός λόγος. Γι’ αυτό και δίνει μεγάλη σημασία στη Βίβλο. Αν και ο ίδιος όμως ήταν θεράπων των ανθρωπιστικών επιστημών, δεν διστάζει  να αναρωτιέται, αν αυτές οι επιστήμες δεν «κάνουν τον άνθρωπο απάνθρωπο;». Και εδώ δεν απουσιάζουν οι προκαταλήψεις. Ιδίως όταν αυθαίρετα, χωρίς στοιχεία, θεωρεί πως οι καθολικοί δεν διαβάζουν. Δεν μπορώ όμως να μη συμφωνήσω με το ότι βλέπει πως στις δυτικές κοινωνίες ανθεί και το ολοκληρωτικό στοιχείο. «Τα στρατόπεδα του θανάτου, τα σταλινικά στρατόπεδα, οι μεγάλες σφαγές, δεν προήλθαν από την έρημο Γκόμπι· προήλθαν από το ίδιο κέντρο που παράγει τα μέγιστα καλλιτεχνικά και φιλοσοφικά μας επιτεύγματα· κι οι ανθρωπιστικές σπουδές δεν αντιστάθηκαν» (σ. 107). Εδώ θα συναντήσουμε και την απόλυτα αρνητική έως ειρωνική θέση του για τον Φρόιντ ως ψυχαναλυτή και την απαξίωση της ίδιας της ψυχανάλυσης.

Οσον αφορά την αντίληψή του για την πολιτική, αυτός ερωτώμενος από τη γαλλίδα δημοσιογράφο,  για το αν η πολιτική δεν συγκινεί τους σοβαρούς ανθρώπους, επειδή πλέον δεν εκφράζει το κοινό καλό, απαντά πως το πρόβλημα είναι διττό. Φταίει μεν η πολιτική που ασχολείται μόνο με το «ιδιωτικό» καλό, αλλά υπεύθυνη είναι και η μη συμμετοχή των σημαντικών ανθρώπων που μετατρέπει την πολιτική σε ιδιωτική υπόθεση. Επίσης μας θυμίζει κάτι που οι περισσότεροι δεν είχαμε προσέξει. Αναγνωρίζει στον «πολεμοκάπηλο» στο Ιράκ, Μπλερ, πως αυτός κατόρθωσε να ειρηνεύσει την Ιρλανδία, μια από τις πλέον φλεγόμενες περιοχές της υφηλίου.

Δεν μπορούσε από μια τέτοια συζήτηση ν’ απουσιάζει η γνώμη του για έναν μεγάλο  στοχαστή  όπως ο Χάιντεγκερ, ο οποίος, σύμφωνα με τον Στάινερ, πίστεψε στη μέσω του ναζισμού ανανέωση της Γερμανίας. Αυτή, κατ’ αυτόν, είχε ν’ αντιμετωπίσει δύο μεγάλες απειλές: τον αμερικανικό αλλοτριωτικό καπιταλισμό και τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό. Γι’ αυτό και στήριξε τους ναζί ως privatnazi (ιδιωτεύων ναζί). Ως ναζί δηλαδή που δεν ήταν ρατσιστής, ενώ ο ρατσισμός είναι ίδιον χαρακτηριστικό του καθαρού συλλογικού ναζί. Ο Στάινερ δηλώνει πως δεν θα μπορούσε να φανταστεί τη φιλοσοφία του 20ού αιώνα χωρίς τη σκέψη του Χάιντεγκερ. Παραθέτει όμως την κρίση του Γκάνταμερ πως ο Χάιντεγκερ «ήταν ο μέγιστος των στοχαστών και ο ελάχιστος των ανθρώπων». Οπως το ίδιο δηλώνει και για τον αντισημίτη αλλά ανυπέρβλητο συγγραφέα του έργου «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας», τον Σελίν, ο οποίος ενώ υπεραγαπούσε τα ζώα, την ίδια στιγμή ήθελε να χώσουν όλους τους Εβραίους στον φούρνο. Και ο Στάινερ υπεραγαπούσε το σκυλί του και τα ζώα γενικά. Λέει «σοβαρά όμως τώρα, τους ανθρώπους που κακομεταχειρίζονται τα ζώα θα ήθελα να τους σκοτώσω. Το λέω πολύ ήρεμα. Μου προκαλεί φρίκη» (σ. 149). Τάσσεται υπέρ της ευθανασίας και παρόλο που δηλώνει άθεος, θεωρεί πως η απουσία του ερωτήματος της ύπαρξης του Θεού απισχνάνει την ανθρώπινη σκέψη. Γι’ αυτό αν και άθεος πιστεύει στην κάθαρση που φέρνει η Κυριακή απέναντι σ’ ένα Σάββατο που απειλεί να διαρκεί για πάντα.

Υπέροχη η μετάφραση του Θάνου Σαμαρτζή, καλού γνώστη των προβληματισμών του  Στάινερ.