Ισαποστάκηδες

Ολο και πιο πολύ οι ραφές ανοίγουν. Από μέσα αναβλύζει αυτό που δεν μπορείς πια να αγνοήσεις. Που θα ‘θελες πολύ να αγνοήσεις συνεχίζοντας τη δική σου ζωή που έτσι κι αλλιώς δεν είναι και τόσο εύκολη, αλλά τουλάχιστον είναι εδώ, σε αυτή τη μεριά του κόσμου όπου δεν πέφτουν ρουκέτες και μπορείς να τσακώνεσαι για τους αρχηγούς των κομμάτων και την αισθητική των δρόμων. Αλλά οι ραφές όλο κι ανοίγουν περισσότερο, ξερνώντας τις εικόνες και τις κραυγές – σχεδόν το μυρίζεις πια στο σαλόνι σου το αίμα.

Μα δεν ήταν ο κόσμος μας πάντα γεμάτος πόνο; Δεν υπήρχαν πάντα οι αδικημένοι, οι ηττημένοι, οι καταδικασμένοι; Και δεν υπήρχε πάντα η πάλη του καλού και του κακού ή, για να το πούμε πιο σωστά, η ανάγκη να ξεχωρίσουμε τα δυο; Τι μας διαφοροποιεί από τα ζώα, αν όχι αυτό; Η ηθική, λέει ένας καθιερωμένος ορισμός, «είναι ο κλάδος της φιλοσοφίας που ασχολείται με το ποιες ανθρώπινες πράξεις είναι αποδεκτές και ορθές και ποιες όχι. Ωστόσο, σπάνια υπάρχει γενική συμφωνία απόψεων…». Ω, ναι.

Δικαιοσύνη: αν δεν υπήρχε η αδικία, δεν θα την αποζητούσαμε («δίκης ὄνομα οὐκ ἂν ᾔδεσαν, εἰ ταῦτα μὴ ἦν» κατά Ηράκλειτο). Ομως και ως προς το τι είναι άδικο (ή πιο άδικο) δεν θα συμφωνήσουμε όλοι. Ούτε ερμηνεύουμε όλοι με τον ίδιο τρόπο την «ανθρωπιά», την οποία ο Φιλίπ Λαζαρίνι, γενικός επίτροπος της υπηρεσίας του ΟΗΕ για τους παλαιστίνιους πρόσφυγες (UNRWA) πιστεύει ότι ο κόσμος, τώρα, χάνει. Υπάρχουν πολλές λέξεις, πάντα υπήρχαν, κι ακόμα περισσότεροι τρόποι ερμηνείας κι εφαρμογής τους: «Στον σημερινό κόσμο οτιδήποτε συμβαίνει στα πεδία των μαχών μπορεί να ανατραπεί στο πεδίο της πληροφόρησης. Η μάχη της αφήγησης μετράει εξίσου με τη μάχη στο έδαφος» λέει ο John Arquilla, αναλυτής και ομότιμος καθηγητής Διεθνούς Στρατηγικής.

Οι βασικές αρχές της ηθικής διακρίνουν τις ανθρώπινες πράξεις σε επιτρεπτές, επιβεβλημένες, καταδικαστέες και «πέραν του καθήκοντος». Οι ερωτήσεις που πρέπει να κάνουμε, λένε, στην αναζήτησή μας για το καλό και το κακό είναι ποιος είναι υπεύθυνος για μια βλάβη ή ωφέλεια και ποιος βλάπτεται ή/και ωφελείται από μια πράξη. Αλλά οι περισσότεροι από εμάς δεν είμαστε φιλόσοφοι και πολλοί ομολογούμε ηθικά ανυπεράσπιστοι όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια άλλη μορφή του κακού, με μια παραδοχή πολύ πιο δύσκολη: ότι ενίοτε το δίκιο και το άδικο μπερδεύονται. Οταν «τα πράγματα» έχουν αιτίες βαθιές, παλιές, αξεδιάλυτες, οι γόρδιοι δεσμοί κόβουν κόμπους που όμως αμέσως ξαναδένονται, ακόμα πιο μπερδεμένοι. «Μίασμα χῶρας, ὡς τεθραμμένον χθονὶ ἐν τῇδ’, ἐλαύνειν μηδ’ ἀνήκεστον τρέφειν»: τα παλαιά μιάσματα δεν εξαφανίζονται· θρέφονται, και αν δεν διωχθούν έγκαιρα θεριεύουν, και μετά δεν θα υπάρχει πια για αυτά γιατρειά. Είναι φοβερός ο ενδιάμεσος χώρος όπου το δίκαιο και το άδικο βρίσκονται μοιρασμένα, και όσοι εγκλωβίζονται μέσα του, άφωνοι από αθωώσεις και καταδίκες, ζηλεύουν όσους κατέχουν τις σίγουρες ετυμηγορίες. Δεν έχουν τις λέξεις, τις βρίσκουν όμως οι άλλοι για αυτούς: ισαποστάκηδες

Εκείνοι που είναι βυθισμένοι στον ύπνο, έλεγε ο Ηράκλειτος, απομονώνονται ο καθένας για τον εαυτό του σε κόσμους ιδιαίτερους, με μικρές ιδιωτικές απόψεις. Αντίθετα, όσοι αγρυπνούν έχουν έναν μόνο κόσμο, κοινό. Και στον κοινό αυτόν κόσμο «το δίκιο της κάθε πλευράς» (όταν, και αν, αυτό υπάρχει) ηχεί προδοτικό και άδικο για τους καταδικασμένους, σφαγιασμένους, χαμένους. Ομως για αυτούς δεν θα υπάρξουν ποτέ πια τα σωστά λόγια. Από τους υπόλοιπους, τους ζωντανούς, κάποιοι θα επιμείνουν στη λίβρα σάρκας τους και κάποιοι άλλοι θα παρακαλέσουν για τη «γλυκιά βροχή του ελέους που ευλογεί τόσο εκείνους που τη δίνουν όσο κι εκείνους που τη δέχονται». Ολοι, ναι, θα παλέψουν για το δίκιο τους που μπορεί, κάποιες φορές, να είναι και το δίκιο του κοινού αυτού κόσμου μας. «Εμαθα πως οι πέντε πιο επικίνδυνες λέξεις στην Μέση Ανατολή είναι “Να τελειώνουμε, μια για πάντα”» έγραψε ο Τόμας Φρίντμαν («NY Times», 16/10). Ισως όμως πιο επικίνδυνο, σε Ανατολή και Δύση, υπήρξε το «Αν δεν είσαι μαζί μας, είσαι εναντίον μας».