Από τη μάνα στον πατέρα

Ενα από τα πλέον ενδιαφέροντα δραματουργικά θέματα είναι η ιθαγένεια των ηρώων και των ηρωίδων. Δεν μπορεί κανείς να προσεγγίσει μια θεατρική περίοδο χωρίς να ανατρέξει στις συνθήκες που ένα έργο γράφτηκε και στις συνθήκες που διαδραματίζονται τα γεγονότα. Δεν μπορείς να παραβλέψεις στο αρχαίο θέατρο το πολιτικό και το ηθικό περιβάλλον της Αθήνα στην εποχή του Περικλή. Το ότι τα έργα του θεάτρου εκείνης της εποχής απηχούν τις ιδέες, τα ήθη και τα αδιέξοδα δεν τα εμπόδισαν να γίνουν παγκόσμια προβληματική, ακόμη και από λαούς τελείως ξένους με το αττικό και το ελληνικό ήθος και ύφος. Αυτό εξάλλου εννοούμε, όταν αναφερόμαστε στο κλασικό. Εχει μεγάλο ενδιαφέρον να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε πώς έργα που γράφτηκαν για να εξηγήσουν κανόνες συμπεριφοράς ενός λαού, π.χ. του Βορρά, βρίσκουν ανταπόκριση στον ψυχισμό ανθρώπων του ευρωπαϊκού Νότου.

Θα αναφερθώ παραδειγματικά στον «Πατέρα» του Στρίντμπεργκ, ένα έργο που, με οδηγό τα κοινωνικά και ηθικά ήθη του Βορρά, μιας άλλης κοινωνικής συνθήκης και μιας άλλης οικονομικής ηθικής, αναλύει τα αίτια, τα σύνδρομα και τους κώδικες ενός συγκεκριμένου πολιτιστικού τοπίου, λ.χ. της Σουηδίας, της Νορβηγίας, αλλά γίνονται προβληματισμοί και για έναν πολίτη του Νότου. Με κοινωνιολογικά εργαλεία μαθαίνουμε πως οι κώδικες του Νότου, στην καταγραφή συμπεριφορών, μέσων, μεθόδων και λύσεων εστιάζονται γύρω από τη γυναικεία παρουσία, της μάνας, της θυγατέρας και των γυναικείων λύσεων στα προβλήματα και του καθημέραν βίου και των θεμελιωδών αρχών της κοινωνικής και ηθικής συμπεριφοράς. Και στο λαϊκό παραμύθι και στην παροιμία και βέβαια στη λογοτεχνία η γυναικεία συμπεριφορά κυριαρχεί ως προς τις αρχές και ως προς τις σχέσεις των ανθρώπων του ευρύτερου περιβάλλοντος. Γνωρίζετε, π.χ., ένα δημοτικό τραγούδι με κυρίαρχο πρόσωπο, πέραν της γυναίκας, μητέρας, κόρης, ερωμένης, συζύγου;

Αυτή η ηθική και ιδεολογική διαφορά ανάμεσα στον ευρωπαϊκό Βορρά (και τις αποικίες της Ευρώπης, λ.χ. ΗΠΑ – Καναδάς) και στον ευρωπαϊκό Νότο καθορίζει και το κυρίαρχο πνεύμα στη δραματουργία. Οπου συναντάμε πατέρες στη δραματουργία της Ελλάδας, λ.χ., είναι παθητικοί χαρακτήρες, άβουλοι, αμέτοχοι ή και αδιάφοροι. Συχνά ωθούμενοι από το κυρίαρχο ηθικό πνεύμα της μητριαρχίας γίνονται κατευθυνόμενοι εκτελεστές. Υπάρχουν βέβαια και λογοτεχνικά κείμενα με κεντρική δράση και ηθικό κώδικα ενός πατέρα, αλλά θα διαπιστώσουμε πως τα κείμενα αυτά μεταφέρουν πρότυπα βίου της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης.

Ο πατέρας, π.χ., στο αριστούργημα της ποίησης «Η θυσία του Αβραάμ» είναι ελληνική «μίμησις» δυτικού προτύπου. Κατά τα άλλα η κόρη του Πρωτομάστορα εκφράζει την ηθική της κοινότητας με τη θυσία της.  Στον Νότο γυναικείες θυσίες, γυναικείες ηθικές εμμονές και εκτέλεση πρυτανεύουν.

Είναι λογοτεχνικό παράδοξο που δεν έχει έως τώρα ερμηνευτεί το πώς και γιατί έγιναν αποδεκτά στην Ελλάδα έργα έξω από την κυρίαρχη λαϊκή παράδοση, όπου η μητριαρχία κυριαρχεί. Αν ανατρέξει κανείς στην ευρωπαϊκή δραματουργία από την Αναγέννηση ως πρόσφατα, θα συναντήσει έξοχα θεατρικά κείμενα που κυριαρχεί η γυναίκα, είτε ως θύμα, είτε ως θύτης. Και μόνο η αναφορά στα έργα του Σαίξπηρ θα καταγράψουμε δεκάδες γυναικείες μορφές και χαρακτήρες.

Σήμερα θα περιοριστώ σε έναν συγγραφέα που είναι ένα από τα γονιμότερα παραδείγματα μιας αναμφισβήτητης επιρροής στην ελληνική θεατρική ιστορία. Ο Αύγουστος Στρίντμπεργκ. Πριν από είκοσι χρόνια και παραπάνω είχα τη χαρά να κάνω μια διάλεξη για τον Στρίντμπεργκ στην Καλαμάτα. Οταν το εκεί ΔΗΠΕΘΕ ανέβασε Στρίντμπεργκ. Και αναφέρομαι στο γεγονός για να δείξω πως το ενδιαφέρον για τη δραματουργία του Στρίντμπεργκ ερέθισε το ενδιαφέρον, όχι μόνο κάποιων ανθρώπων του θεάτρου, αλλά και του πελοποννησιακού κοινού. Ηταν πραγματική έκπληξη το πλήθος των ανθρώπων που προσήλθαν σε μια διάλεξη για έναν σκανδιναβό  συγγραφέα άλλης κοινωνικής δομής, άλλης θρησκείας και άλλης οικονομίας και εν γένει άλλης ηθικής παράδοσης. Το γεγονός και μόνο πως, ήδη από τις αρχές του περασμένου αιώνα, με ζώντα ακόμη τον Στρίντμπεργκ ή και ελάχιστα χρόνια μετά τον θάνατό του, παίχθηκαν έργα του στην Αθήνα από μεγάλους πρωταγωνιστές. Ο μέγας Αιμίλιος Βεάκης έπαιξε τον «Πατέρα» και τονίζω το γεγονός, διότι το έργο αυτό είχε ως κυρίαρχο ιδεολογικό πυρήνα το δίλημμα του ποιος από τους δύο γονείς είναι ο πρωτογενής ποιητής της τεκνοποιίας. Οταν εμείς εδώ, παιδάκια, παπαγαλίζαμε τη σάτιρα των μεγάλων στο άσμα «Τίνος είναι, βρε γυναίκα, τα παιδιά;», που το ένα λέει «γιες» και το άλλο λέει «για».

Ολα τα έργα του Στρίντμπεργκ έχουν παιχθεί στην Ελλάδα από κρατικά θέατρα, περιφερειακούς και ιδιωτικούς θιάσους. Είδα Στρίντμπεργκ στη Λαμία από ερασιτέχνες, κυρίως σπουδαστές της παιδαγωγικής επιστήμης τη δεκαετία του ΄50. Τι είναι άραγε αυτό που κυριαρχεί στον συγγραφέα του Βορρά και προσελκύει ένα ευρύ κοινό, πέρα από τους ειδικούς; Γιατί, χωρίς αμφιβολία, οι χαρακτήρες των έργων καταγράφουν αντιδράσεις, αποφάσεις και κρίσεις έξω και πέρα από τους ηθικούς κώδικες ενός νοτιότερου μέσου θεατή.

Σκοπός αυτού του σημειώματος δεν είναι να εξαντλήσω τη δραματουργία του Στρίντμπεργκ. Αλλά θα συμφωνήσει κανείς πως έχει μεγάλο καλλιτεχνικό ενδιαφέρον να προσεγγίσουμε τη δραματουργία του από μια θεματική που δημιουργεί ηθικές και ιδεολογικές αποστάσεις ανάμεσα στους κώδικες του Βορρά και του Νότου. Θα μείνω σήμερα σε δύο έργα του Στρίντμπεργκ, στον «Χορό του Θανάτου» και τον «Πατέρα». Σε μια περιοχή της Ευρώπης που από νωρίς κυριάρχησε ο ηθικός κώδικας της ιδιοκτησίας ως στοιχείο της κοινωνικής και πολιτικής ταυτότητας ο μέγας αυτός συγγραφέας καταγράφει τις στρατηγικές, τις αντιδράσεις και τα σχέδια βίου των γυναικών που νιώθουν βαριά την τυραννίδα του άντρα, νέου κυρίαρχου στο πεδίο της οικονομίας, της ηθικής και κυρίως της παιδείας. Ο νέος κοινωνικός κυρίαρχος, ο άντρας, οργανώνει μια κοινωνία θεσμών που εξασφαλίζουν την αντρική, τη συζυγική αυθεντία και την πρυτανεύουσα αντρική εξουσία.

Για πρώτη φορά στην ιδεολογική συζήτηση και παιδεία τίθεται το ερώτημα: «τίνος είναι το παιδί;». Ποιος έχει το δικαίωμα και το καθήκον να καθορίζει τους κανόνες, τις αρχές και τις αξίες εντός των οποίων μια κοινωνία θα εκπαιδεύσει τα τέκνα της; Η μητριαρχία είχε τη λογική της μάνας – κλώσσας. Πατέρας ήταν απλώς ένας σπορέας. Τα τέκνα μεγαλώνουν και θησαυρίζουν τις αρετές της οικογενειακής παράδοσης που φρουρός της είναι η μητέρα. Επειδή μια τέτοια κοινωνία έως πρόσφατα κυριάρχησε και στην Ελλάδα η Αλις του «Χορού του θανάτου» και η Λάουρα του «Πατέρα» ήταν μια έξοχη πολιτισμική συζήτηση που οι έλληνες θεατράνθρωποι καλούσαν τον έλληνα αστό και λαϊκό να προβληματιστεί σε καιρούς που τα πάντα βρίσκονταν, κυρίως μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σε εξαντλητικό έλεγχο και κριτική.

Είναι πράγματι αξιοθαύμαστο πως στη μητριαρχική Ελλάδα ως πρόσφατα τα έργα του Στρίντμπεργκ λειτούργησαν ως εργαλεία αυτογνωσίας και κριτικής.