Τραγούδια από τον κύκλο της ζωής και της μνήμης

Ξένος κι εδώ, ξένος κι εκεί, κι όπου να πάγω ξένος.

Νά ‘χα τον ουρανό χαρτί, τη θάλασσα μελάνι

για νά ‘γραφα τα ντέρτια μου και τα παράπονά μου.

Τα «Ιερά Τραγούδια» του Σεπτεμβρίου συνδέονται με την περίοδο «του Σταυρού» (14 Σεπτεμβρίου), όταν – κατά παράδοση – ξεκινούσαν τα καραβάνια για την ξενιτιά από την Ηπειρο και τη Μακεδονία. Ονομαστοί καραβανάρηδες – «κυρατζήδες» ήταν ο Ρόβας, ο Σίνας (παππούς του ευεργέτη) και άλλοι που με ειδικούς πράκτορες συγκέντρωναν τους υποψήφιους μετανάστες. Σταθμοί εκκίνησης ήταν τα Γιάννενα, το Ζαγόρι, η Κοζάνη και η Σαλονίκη. Το ταξίδι Γιάννενα – Βουκουρέστι διαρκούσε 40-50 ημέρες, με καθημερινή πορεία 8-10 ώρες και διανυκτέρευση στα χάνια και «καραβάν-σεράγια» που τα περισσότερα ανήκαν σε Ηπειρώτες. Το μεγαλύτερο χάνι στο Βουκουρέστι ήταν το «Γκρέτζι-Χάνι» (Χάνι των Ελλήνων), ενώ στον δρόμο Γιάννενα – Κωνσταντινούπολη αναφέρονται 45 χάνια, τα οποία λειτουργούσαν και ως ταξιδιωτικά πρακτορεία, γραφεία για εύρεση εργασίας και εντευκτήρια. Εδώ ήταν η «αυλή των θαυμάτων»! Ο χώρος της συνάντησης και ανταλλαγών ανάμεσα σε όλες οι φυλές, με τους τσιγγάνους οργανοπαίκτες να οργώνουν τα Βαλκάνια μεταφέροντας τραγούδια και σκοπούς μέσα από κοινά πολιτισμικά – μουσικά δίκτυα.

Το αίσθημα της «νοσταλγίας», του πόνου της απομάκρυνσης και του πόθου της επιστροφής («νόστιμον ήμαρ») αποτυπώνεται στους αιώνες σ’ όλες τις μορφές της λαϊκής και λόγιας λογοτεχνίας, με την «Οδύσσεια» ως το παλαιότερο τραγούδι της ξενιτιάς! Είναι χαρακτηριστικό ότι η λέξη «νόστιμος» καταλήγει να εκφράζει το ευχάριστο και γευστικό, ενώ ο «ξένος» γίνεται συνώνυμος με τον άσχημο, ενοχλητικό και δυστυχή.

Υπήρξαν περίοδοι που ο ξενιτεμός αναδείχτηκε σε αναπόδραστο στοιχείο του «κύκλου της ζωής» του Ελληνα (γέννηση – γάμος – ξενιτιά – θάνατος), στο πλαίσιο του κοινωνικού ρόλου που καλείται να εκπληρώσει ο άντρας. Ετσι στις παραδοσιακές κοινωνίες ο ξενιτεμός έπαιρνε τον χαρακτήρα «διαβατήριας τελετής» και ταυτιζόταν με την ενηλικίωση και την υποχρεωτική φυγή του νέου άντρα σε αναζήτηση τύχης, πλούτου και γνώσης του κόσμου.

Παρηγοριά ‘χει ο θάνατος και λησμοσύνη ο Χάρος

μα ο ζωντανός ο χωρισμός παρηγοριά δεν έχει…

Στα τραγούδια της ξενιτιάς αποτυπώνονται τα ατομικά και συλλογικά συναισθήματα, η μνήμη και η εμπειρία της ομάδας απέναντι στις βαριές πρακτικές και ηθικές συνέπειες της μετανάστευσης. Αντανακλούν ιστορίες, πάθη και συναισθήματα, ενώ πολλά απ’ αυτά είναι δημιουργίες κυρίως των γυναικών που έμεναν πίσω, με «πρωταγωνίστριες» τη μάνα, τη γυναίκα ή την αγαπητικιά του ξενιτεμένου.

Οπως σημειώνει ο γάλλος ελληνιστής Γκι Σονιέ, αν και η μετανάστευση ως κοινωνικό γεγονός ήταν υπόθεση των αντρών, στην ηθική κρίση και τη φιλοσοφική σκέψη της παραδοσιακής κοινωνίας ήταν υπόθεση των γυναικών!

Στο κλασικό ηπειρώτικο τραγούδι «Γιάννη μου, το μαντίλι σου» η «λέρα» (το ηθικό κακό της ξενιτιάς) παίρνει τερατώδεις διαστάσεις, απλώνεται και κυριαρχεί σ’ όλα τα φυσικά στοιχεία. Από το μαντίλι του ξενιτεμένου βάφουν, «λερώνονται» τα ποτάμια, η θάλασσα, τα καράβια, ο ουρανός, τα πουλιά, οτιδήποτε έρθει σ’ επαφή μαζί του!

Στα περισσότερα τραγούδια της ξενιτιάς ο θάνατος πλανιέται ως μόνιμη απειλή ενώ η επιστροφή ποτέ δεν ολοκληρώνεται, είναι μόνο προσωρινή γεγονός που επιτείνει τον πόνο του χωρισμού.

Μη με στέλνεις, μάνα, στην Αμερική

γιατί θα μαραζώσω, θα πεθάνω εκεί.

Τα νεότερα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα προς την Αμερική (από τα τέλη του 19ου αι.), καθώς και την Αυστραλία και τη Δυτική Ευρώπη (κυρίως μεταπολεμικά) έδωσαν τα δικά τους τραγούδια. Συχνά διαπιστώνουμε προσαρμογή παλαιότερων ποιητικών μοτίβων και θεμάτων στις σύγχρονες περιστάσεις και εκ νέου επεξεργασία των δημοτικών μελωδιών με βάση τα νεότερα μουσικά όργανα (κλαρίνο και βιολί).

Π’ ανάθεμά σ’ Αμερική, με τις πολλές σου λίρες

π’ αφήνεις τα παιδιά ορφανά και τις γυναίκες χήρες.

Για να καταλήξουμε στα μεταπολεμικά τραγούδια για την ξενιτιά, με επώνυμους πλέον συνθέτες και στιχουργούς και κορυφαίο εκφραστή τον Στέλιο Καζαντζίδη, που αποτελούν ένα ξεχωριστό συναρπαστικό κεφάλαιο της λαϊκής μούσας: Σαν απόκληρος γυρίζω… Στις φάμπρικες της Γερμανίας και του Βελγίου τις στοές…

Το δεύτερο μέρος της παράστασης είναι αφιερωμένο στην άλλη διάσταση της «ξενιτιάς» που συνδέεται με την προσφυγιά, καθώς η ημέρα «του Σταυρού» συμπίπτει (με το νέο ημερολόγιο) και με την κορύφωση της Καταστροφής της Σμύρνης.

Τι σε μέλλει εσένανε κι όλο με ρωτάς

από ποιο χωριό είμ’ εγώ αφού δεν μ’ αγαπάς;

[…] αφού δε με λυπάσαι και με τυραννάς;

Τα τραγούδια της προσφυγιάς έρχονται να επιβεβαιώσουν τη συμβολική λειτουργία της μουσικής σε σχέση με την εθνοπολιτισμική ταυτότητα και τη συλλογική μνήμη. Παρακολουθούν τα τραύματα του διωγμού και της απώλειας καθώς και την εγκατάσταση στις νέες πατρίδες, όπου οι πρόσφυγες μέσα από τα τραγούδια άντλησαν κουράγιο ν’ αναδιαπραγματευτούν την ταυτότητά τους και να ξαναστήσουν τη ζωή τους. Οι προσφυγικές μουσικές μνήμες επηρέασαν σημαντικά τις τοπικές μουσικές παραδόσεις, ενώ ο «απόηχος» τους συνέχισε και μεταπολεμικά να εμπνέει δημιουργικά το ελληνικό τραγούδι ως προς τη δομή, το περιεχόμενο και τις ιδεολογικές του αναφορές.