Ενας γρίφος της Μινωικής Αναγέννησης

Μικρός το δέμας – σχεδόν 25 εκ. – κι όμως δεσπόζει στην Αίθουσα του Βωμού στην καρδιά του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Ορθιος, γυμνός, με ένα περίζωμα μόνο γύρω από τη μέση του, έχει τοποθετήσει το χέρι του στο μέτωπο για να προστατεύσει τα μάτια του από το έντονο φως που συνοδεύει μια θεοφάνεια. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με έναν έφηβο, με έναν κούρο ηλικίας 3.500 και πλέον ετών, που ταξίδεψε στο εμβληματικό κτίριο της οδού Πατησίων από την Κρήτη. Ή μήπως όχι; Υπάρχει περίπτωση το κρυμμένο από το χέρι βλέμμα του να κρατά στη σκιά την πραγματική του ταυτότητα και αντί για ένα αριστούργημα της Μινωικής Αναγέννησης να είναι ένα κίβδηλο έργο που «γεννήθηκε» στις αρχές του 20ού αι.;

«Πράγματι εκθέτουμε έναν γρίφο», λέει στα «ΝΕΑ» ο επιμελητής αρχαιοτήτων προϊστορικών συλλογών του ΕΑΜ και της δράσης «Αθέατο Μουσείο», δρ Κώστας Πασχαλίδης, με αφορμή την παρουσίαση του σπάνιας ομορφιάς χάλκινου αγαλματιδίου που αποδίδει τον μινωικό τύπο του λατρευτή στο πλαίσιο του «Αθέατου Μουσείου».

Πρόκειται για τη δράση κατά την οποία επιλεγμένες αρχαιότητες από τις ασφυκτικά γεμάτες αποθήκες του πρώτου τη τάξει αρχαιολογικού μουσείου της χώρας βρίσκονται για περιορισμένο χρονικό διάστημα εκτεθειμένες, διηγούμενες την πλούσια ιστορία τους.

Αγορά 100 ετών

Το «αμάρτημα» του εξαιρετικού έργου της μινωικής τέχνης είναι ότι δεν βρέθηκε σε ανασκαφή. Αγοράστηκε πριν από ακριβώς έναν αιώνα από το ΕΑΜ με απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου της εποχής από έναν τελωνειακό, χωρίς να αμφισβητηθεί η γνησιότητά του. Αντιθέτως, από τον σερ Αρθρουρ Εβανς ως και τη δεκαετία του 1960 το γλυπτό θεωρούνταν «αριστούργημα» και στο βιογραφικό του είχαν προστεθεί πληροφορίες από προφορικές μαρτυρίες, βάσει των οποίων είχε εντοπιστεί στη Μίλατο, μια μινωική εγκατάσταση κοντά στα Μάλια, από κύκλωμα λαθρανασκαφέων στη διακίνηση των οποίων εμπλέκονταν και τελωνειακοί. Το «τολμηρό έργο του μινωικού νατουραλισμού αποδίδει ακόμη και φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά» – ανάλογά του θεωρούνται μεταξύ άλλων η μορφή του ήρωα στον σφραγιδόλιθο του Γρύπα Πολεμιστή της Πύλου. Το 1984, ωστόσο, αμφισβητήθηκε από μερίδα αρχαιολόγων ως προς τη γνησιότητά του, παρά το γεγονός ότι οι αναλύσεις στα εργαστήρια αρχαιομετρίας του μουσείου, τέσσερα χρόνια νωρίτερα, είχαν δείξει ότι η σύσταση του μετάλλου είναι ίδια με εκείνη που έχει ένα στα τέσσερα χάλκινα έργα της νεοανακτορικής περιόδου στην Κρήτη (1700-1450 π.Χ.), δηλαδή 91% χαλκός, 8% μόλυβδος και ελάχιστα ίχνη κασσίτερου. Στην επανέκθεση του 1994 αποσύρθηκε στις αποθήκες, όχι ως κίβδηλο, αλλά με το σκεπτικό ότι δεν ήταν προϊόν ανασκαφής, όπως το σύνολο σχεδόν των εκθεμάτων του μουσείου.

Στο μικροσκόπιο

Η συμπλήρωση ενός αιώνα παρουσίας του μινωικού λατρευτή στο ΕΑΜ αποτέλεσε την αφορμή για να ξεκινήσει μια νέα έρευνα σχετικά με την αυθεντικότητά του. Τα πρώτα ευρήματα, μάλιστα, έδειξαν πως υπάρχουν και ίχνη αρσενικού στη σύσταση του μετάλλου, το οποίο από τις αρχές της 1ης χιλιετίας και εξής αφαιρούνταν από τον χαλκό. Στο μικροσκόπιο μπήκε και η πατίνα. Τα αποτελέσματα δείχνουν πως είναι προϊόν της επαφής του χάλκινου έργου με το χώμα στο βάθος των αιώνων και δεν θα μπορούσε να έχει «αντιγραφεί» ακόμη και από κορυφαίους πλαστογράφους. Η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη και θα ολοκληρωθεί τους επόμενους μήνες. Κι αν η αναψηλάφηση της υπόθεσης δείξει πως ο κούρος είναι αυθεντικός, τότε οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι θα πρέπει να πάρει καίρια θέση στους εκθεσιακούς χώρους του μουσείου ως κορυφαίο έργο της περιόδου που έχει χαρακτηριστεί ως Μινωική Αναγέννηση, από την έκρηξη δηλαδή του ηφαιστείου της Θήρας και έως την άφιξη των Μυκηναίων.

Info

Παρουσιάσεις του κούρου από τους αρχαιολόγους του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (Πατησίων 44) στις 13, 23 και 27 Αυγούστου, στις 20 και 24 Σεπτεμβρίου, στις 8 και 11 Οκτωβρίου, στις 13.00. Απαραίτητη η προμήθεια εισιτηρίου και η δήλωση συμμετοχής κατά την προσέλευση. Θα τηρείται σειρά προτεραιότητας