Ιστορία και γεωγραφία {CR}για δυνατούς λύτες

Δύο χρόνια μετά το βιβλίο τους Η Τέχνη της Στρατηγικής (Αθήνα, Δίαυλος, 2021) οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Πειραιώς Αθανάσιος Πλατιάς και Κωνσταντίνος Κολιόπουλος ενώνουν πάλι τις πένες τους για να εφαρμόσουν τους 50 κανόνες στρατηγικής στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. H ειδίκευσή τους στις Διεθνείς Σχέσεις και τη Στρατηγική, αλλά κυρίως η ώσμωση της κοινής ρεαλιστικής τους θεώρησης οδηγούν σε ένα δεμένο και απολαυστικό ανάγνωσμα που μπορούν να συμβουλευτούν τόσο κράτη για την πολιτική τους, όσο και άτομα για τη ζωή τους.

Καλογραμμένο, εύληπτο και με υποδόριο χιούμορ, καταρχάς μαθαίνει στον αναγνώστη ποια είναι τα ελληνοτουρκικά ζητήματα ξεκαθαρίζοντας την περιρρέουσα σύγχυση που δημιουργούν οι πολλές  «απόψεις» χωρίς ανάλυση. Στον πυρήνα  βρίσκεται μια βαθιά κατάδυση στην ιστορία  με ζωντανό ύφος και παραδείγματα. Ζωντανεύουν ο Κολοκοτρώνης, ο Μωάμεθ ο Πορθητής, ο Βενιζέλος, ο Κεμάλ, οι σουλτάνοι, οι έλληνες επαναστάτες κ.ά. Δίπλα τους ανασταίνονται, επίσης, οι εθνικοί στρατοί, οι μύθοι, οι παραδόσεις, ο τρόπος ζωής, οτιδήποτε διαμόρφωσε μια συγκεκριμένη στρατηγική ανά εποχή. Χωρίς εθνικιστικές ή πολυπολιτισμικές υστερίες, οι δύο καθηγητές διεθνολόγοι δείχνουν πως άλλοτε η ελληνική και άλλοτε η τουρκική/οθωμανική πλευρά ανέπτυξε υψηλότερη στρατηγική εξηγώντας το βασικό ζητούμενο σε κάθε επιστήμη: αίτια και αποτελέσματα.

Καθώς η ιστορία επέχει κεντρική θέση στη διεθνολογική ανάλυση, δεν μπορεί να λείπει η δίδυμη αδελφή της, η γεωγραφία. Η γεωγραφία είναι μια «φωτογραφία» της ιστορίας σε δεδομένη στιγμή. Μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες – πληθυσμιακές, θρησκευτικές, οικονομικές, ιδεολογικές, διεθνολογικές. Η στρατηγική είναι  δυσνόητη χωρίς να ληφθούν υπόψη ιστορία και γεωγραφία που διαμορφώνουν την πιο μακροπρόθεσμη γεωπολιτική θέαση μιας περιοχής, συστατικό στοιχείο της στρατηγικής. Εχοντας υπόψη αυτή την πυραμίδα, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές χωρίς τη  «μεγάλη σκακιέρα». Με αυτό τον τρόπο τις προσεγγίζουν ο Κωνσταντίνος Κολιόπουλος, λάτρης του σκακιού και ο Αθανάσιος Πλατιάς, κορυφαίος στρατηγιστής. Διαβάζοντας τους 50 κανόνες «οριζοντίως» προκύπτει ένα σαφές θεωρητικό σχήμα για τον γεωπολιτικό προσανατολισμό Ελλάδας και Τουρκίας.

Η Ελλάδα  αποτελεί ως ναυτική δύναμη κρίσιμο κρίκο στο διπλό σταυροδρόμι  Ανατολής – Δύσης και Βορρά – Νότου. Η Τουρκία κρατά μια επαμφοτερίζουσα χερσαία θέση στο όριο της ευρασιατικής μάζας. Η θέση των δύο χωρών καθόρισε τη μεταπολεμική ένταξή τους στον δυτικό συνασπισμό. Τα τελευταία 20 χρόνια η  μεταξύ τους ισορροπία ναυτικής – χερσαίας ισχύος που είχε «παγώσει» στον Ψυχρό Πόλεμο, ανατράπηκε, επαναφέροντας τους παλιούς ανταγωνισμούς οριοθέτησης της επιρροής τους. Η κατάρρευση του σοβιετικού μπλοκ και  η εικοσαετής μάχη των ΗΠΑ κατά της τρομοκρατίας μετά το 2001 ευνόησαν την Τουρκία. Θεωρήθηκε σταθεροποιητικός παράγοντας και βαπτίστηκε «κομβικό κράτος», αργότερα «αντιπρόσωπος» της Δύσης στη Μέση Ανατολή στην προσπάθεια να ανοσοποιηθεί η Ανατολική Ευρώπη και να περιοριστεί ακόμα περισσότερο η εξουθενωμένη Ρωσία. Η «αραβική άνοιξη» επέτρεψε μετά στην Αγκυρα να κεφαλαιοποιήσει το ερντογανικό «πολιτικό Ισλάμ» παρεμβαίνοντας σε σημαντικά μουσουλμανικά κράτη στις αρχές της δεκαετίας του 2010 (Αίγυπτος, Τυνησία, Λιβύη). Η διάλυση του Ιράκ και της Συρίας την αναβάθμισε μέσα στην πολιτική «έρημο» που δημιουργήθηκε  ανάμεσα στη Ρωσία και την Κίνα. Ως φυσική συνέπεια, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία η Τουρκία ανέλαβε ρόλο «επιτήδειου μεσίτη», ενώ κερδίζει ασύστολα από τον ενεργειακό αποκλεισμό της Ρωσίας υποκαθιστώντας με τους αγωγούς της Blue Stream και TurkStream τους γερμανορωσικούς αγωγούς Nordstream Ι και ΙΙ.

Η μεγαλύτερη απειλή για την Ελλάδα σε αυτό το πλαίσιο, είναι η αναγνώριση της Τουρκίας από τη Δύση ως Μεγάλης Δύναμης που εγγυάται ότι δεν θα ενωθεί η Ευρασία. Αυτός είναι ο εφιάλτης των ναυτικών δυνάμεων, κυρίως των ΗΠΑ και της Βρετανίας, που έχουν γαλουχηθεί με τις θεωρίες των Mackinder (Heartland) και  Spykman (Rimland). Σαν διαπραγματευτικό χαρτί, βέβαια, η Αγκυρα έχει προηγουμένως προσεταιριστεί όχι μόνο την Κίνα αλλά και το Ιράν.

Η «Γαλάζια πατρίδα»

Η Ελλάδα αποτελεί εμπόδιο για την Τουρκία και γι΄ αυτό πιέζεται να «συμμορφωθεί» αφού μετά την οικονομική κρίση του 2008-10 θεωρείται αδύναμη, χτυπημένη από την ίδια την «Ευρώπη», το πάλαι ποτέ καμάρι της. Το δόγμα της «Γαλάζιας πατρίδας» αποσκοπεί να μειώσει την παγκόσμιας εμβέλειας  ναυτική ισχύ της Ελλάδας και γεννά εύλογες υποψίες για τους στόχους των τουρκικών κρούσεων περί οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Τόσο το casus belli όσο και οι «επιθέσεις φιλίας» της Τουρκίας μυρίζουν επιθυμία λεόντειων συμφωνιών. Τα εργαλεία πίεσης είναι πολλά, τοπικά και διεθνή. Οι προκλήσεις δεν εκδηλώνονται πια απαραίτητα με παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου ή θαλάσσιου χώρου. Κάλλιστα γίνονται με υβριδικές απειλές που κινητοποιούν τη διεθνή κοινή γνώμη και περιορίζουν το δημοκρατικό αποτύπωμα της Ελλάδας. Οι κρίσεις του 2020 στον Εβρο και στο Αιγαίο ήταν ενδεικτικές. Αν αμφισβητείται η ποιότητα δημοκρατίας στην Ελλάδα, τότε η Τουρκία έχει πετύχει ένα ενδιάμεσο πολιτικό στόχο: να αποδείξει ότι μόνον αυτή αποτελεί σοβαρό πολιτικό ανάχωμα κατά της «αυταρχικής» Ρωσίας.

Το βιβλίο του Αθανάσιου Πλατιά και του Κωνσταντίνου  Κολιόπουλου για τους 50 Κανόνες Στρατηγικής στις Ελληνοτουρκικές Σχέσεις θέτει καίρια ερωτήματα για το πώς μπορεί να οδηγηθούμε σε αυτό το ζοφερό σενάριο και προσφέρει εναλλακτικές προτάσεις για να το αποφύγουμε. Βγάζει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις από το περιφερειακό καβούκι τους και τις ανατέμνει ως σημαντικό θέμα της διεθνούς πολιτικής.

Αν η ομφαλοσκόπηση είναι εθνικό μας σπορ, αυτό το βιβλίο αντιλέγει δείχνοντας τη «μεγάλη εικόνα» που είναι απαραίτητη για οποιαδήποτε αλλαγή ή διαπραγμάτευση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Αθανάσιος Πλατιάς – Κωνσταντίνος Κολιόπουλος
50 κανόνες στρατηγικής στις ελληνο-τουρκικές σχέσεις
και απαντήσεις σε 20 κρίσιμες ερωτήσεις
Δίαυλος, 2023
Τιμή: 15,90 ευρώ