Οι έκπτωτοι ασθενείς, {LF}ο νεκρός χρόνος

Κάθε Τετάρτη, για έναν ολόκληρο χρόνο, η δημοσιογράφος και συγγραφέας Τζόι Σορμάν (Παρίσι, 1973) επισκεπτόταν ένα ψυχιατρείο στη Γαλλία με σκοπό την παρατήρηση της περιρρέουσας ατμόσφαιρας. Απόρροια αυτής της εμπειρίας της είναι το δοκίμιό της με τίτλο «Στην τρέλα», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, σε εξαιρετική μετάφραση της Αριάδνης Μοσχονά, βραβευμένο ήδη με το Prix du livre du réel από το 2021.

Στο βιβλίο περιγράφεται η οδύνη των ασθενών και των οικογενειών τους, ενώ παράλληλα αναφαίνεται η παθογένεια του νοσοκομειακού συστήματος της Γαλλίας, το οποίο υφίσταται περικοπές κόστους. «[…] Μόνο η κοινωνία δεν πονάει για εμάς […]. Η δεκαετία του ’80 ήταν χλιδάτη, είχαμε τους οικονομικούς πόρους να πάμε τους ασθενείς στο σινεμά […]. Η τρέλα δεν μπορεί να είναι υπόθεση αποκλειστικά της ψυχιατρικής […]» καταγράφει η Σορμάν τα λόγια μιας νοσηλεύτριας που εκφράζεται με πικρία.

Μα τι είναι τελικά η τρέλα; Πώς έφτασαν οι ασθενείς στο ψυχιατρείο; Από τι πάσχει ο καθένας; Ποια η στάση εμάς των «φυσιολογικών» μπροστά τους; Αυτό προσπάθησε να καταλάβει η συγγραφέας με τη διακριτική της παρουσία και να βρει τις σωστές λέξεις για να αποτυπώσει το αθέατο και το άρρητο. Να κατανοήσει το ψυχικό τραύμα εκεί όπου τίποτα δεν είναι ελεύθερο και επιτρεπτό.

Η Σορμάν βιώνει την καθημερινότητα του ιδρύματος, παρατηρεί, ακούει, αλλά κυρίως νιώθει και εντέλει περιγράφει ό,τι βλέπει γύρω της. Από το πόσο καθαρό είναι το ψυχιατρείο μέχρι τους ήχους των κλειδαριών. Από τις υποχρεωτικές πιτζάμες μέχρι τη μοναδική κοινόχρηστη τηλεφωνική συσκευή του διαδρόμου. Εξετάζει εκείνα τα δομικά χαρακτηριστικά που συναποτελούν αυτό το κλειστό σύμπαν. Μέχρι και την ακούσια διαδικασία εγκλεισμού των ασθενών στο δωμάτιο απομόνωσης, το οποίο τρέμουν, καθώς ταυτοποιεί την απόλυτη εξουσία του γιατρού στη ζωή τους. Η Σορμάν αναρωτιέται αν οι ασθενείς γνωρίζουν ότι η τρέλα είναι ωκεάνια, απέραντη σε έκταση και βάθος.

Συζητεί με το ιατρικό προσωπικό για τη διαφορετική, ενίοτε ταξική, αντιμετώπιση της ψυχιατρικής πάθησης, «[…]Η τρέλα είναι όπως το να βρεθείς στον δρόμο. Δεν συμβαίνει στον καθένα. Και οι πλούσιοι αρρωσταίνουν, βεβαίως, αλλά δεν τους βλέπουμε και τόσο συχνά, οι οικογένειές τους τους στέλνουν σε κάποιον εξωτερικό ψυχίατρο… τους προστατεύουν[…]».

Στο δημόσιο νοσοκομείο, στο «Περίπτερο 4β», όπως το αποκαλεί η Σορμάν, οι ασθενείς είναι έκπτωτοι, παιδιά της Πρόνοιας. Η ζωή κυλάει αργά, καθώς αναμοχλεύουν τις αναμνήσεις τους, αγκιστρωμένοι στη μνήμη. Η ζωή τους μοιάζει να βρίσκεται σε αναστολή, ο χρόνος για αυτούς είναι νεκρός. Οπως περιγράφει εύστοχα η συγγραφέας, ο ψυχωτικός ζει σε ένα αέναο παρόν.

Οι περισσότεροι έγκλειστοι κατανοούν γιατί βρίσκονται εκεί, εκεί όπου ακόμα και οι πιο ασήμαντες πρωτοβουλίες καταστέλλονται. Ακόμη και εάν ένας ασθενής θέλει ένα φύλλο χαρτί και μερικά μολύβια για να ζωγραφίσει στο δωμάτιό του, πρέπει να ζητηθεί άδεια. Αδυνατούν όμως να αποδεχθούν ότι όλα είναι μέρος της φροντίδας, όπως η αφαίρεση του κλειδιού από την ντουλάπα του δωματίου τους. Ενίοτε εκνευρίζουν ο ένας τον άλλον, με συνέπεια να μειώνονται οι δυνατότητες αλληλεπίδρασης, αλλά εκνευρίζουν και τους νοσηλευτές με τις μικρές «επαναστάσεις» τους, κουδουνίζουν τα ποτήρια, σκορπίζουν τις τράπουλες και τα ντόμινο. Αντιδρούν σε αυτή τη δύσκαμπτη και επαναλαμβανόμενη καθημερινότητα, επειδή, σύμφωνα με ορισμένους, «τίποτα δεν τους δίνει χαρά, ποτέ δεν τους έδωσε και ποτέ δεν θα τους δώσει». Στο ψυχιατρείο επικρέμεται το κοινό μυστικό, η αβάσταχτη διαπίστωση ως προειδοποίηση από τους παλιούς προς τους νέους ασθενείς: «Εδώ όσο περισσότερο μένεις τόσο λιγότερο θες να βγεις». Υστερα από πέντε χρόνια νοσηλείας η ρήξη με την κοινωνία έχει συντελεστεί, αν και η κοινωνική επανένταξη είναι πάντα ο πρωταρχικός σκοπός των γιατρών.

Πριν από την ανακάλυψη των νευροληπτικών φαρμάκων τη δεκαετία του ’50, που όπως γράφει η Σορμάν λειτουργούν σαν ένας χημικός ζουρλομανδύας, οι τρελοί βασανίζονταν με αφαιμάξεις, ράμματα στο σβέρκο, ηλεκτροσόκ και λοβοτομές. Με αυτές τις μεθόδους οι διαταραγμένοι άνθρωποι καταντούσαν και σωματικά ασθενείς. Στον 17ο αιώνα η απόπειρα αυτοκτονίας αποτελούσε ιεροσυλία και όποιος αποτύγχανε καταδικαζόταν σε θάνατο για φόνο κατά του εαυτού του. Πλέον η επιστήμη αντιλαμβάνεται ότι το παραλήρημα των σχιζοφρενών, που άλλοτε προσπαθούσε να καταστείλει, έρχεται να γεμίσει τη μοναξιά τους και είναι πολλές φορές ευεργετικό. Σαν μια λυτρωτική διαφυγή. Προπύργιο στην αυτοσυντριβή.

«Τρελός είναι αυτός που η πραγματικότητα τον χτυπάει κατακέφαλα» αποφάνθηκε ένας γιατρός όταν τον ρώτησε η Σορμάν. Μια λογοτεχνική απάντηση, θα έλεγε κανείς. Φαίνεται ότι οι αυταπάτες τους τούς βοηθούν να παραμείνουν ζωντανοί μπροστά στην πραγματικότητα που τους επιτίθεται. Τη δική μας πραγματικότητα των συγκεκριμένων διαστάσεων και χρονικών ακολουθιών, των οριοθετημέτων ελευθεριών, των προδιαγεγραμμένων σωστών και λανθασμένων επιλογών. Ισως για αυτό ο σχιζοφρενής Φρανκ ξυπνά τον λυκάνθρωπο που κρύβεται μέσα του, ο μελαγχολικός Αρτίρ, στην απόλυτη μοναξιά του, νιώθει ότι «θρυμματίζεται, ξεφλουδίζεται, δεν υπάρχει».

Η Σορμάν μάς συγκινεί με την ευφυΐα της. Ενώ ήρθε αντιμέτωπη με τα όρια της λογικής, κατέγραψε τα μοτίβα της συμπεριφοράς χωρίς προκατάληψη και δυσφορία, αποφεύγοντας να δημιουργήσει αξιολύπητες εικόνες ασθενών. Κατορθώνει να μετασχηματίσει την ερευνά της σε ένα έξοχο λογοτεχνικό κείμενο που φανερώνει την ανθεκτικότητα της ασθένειας αλλά και τη σκληρότητα της αντιμετώπισης. Το πόνημά της στέκεται αυτόφωτο και συγκλονίζει.

Το «Στην τρέλα» είναι ένα βιβλίο που μας κάνει να αισθανόμαστε άβολα. Ισως όμως ορισμένες φορές να το χρειαζόμαστε.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece