«Σκέφτομαι μόνο όταν συνομιλώ με άλλους»

Ολαφουρ Ελίασον

Πώς προσεγγίσατε τον ρόλο του μέντορα στο πρόγραμμα Rolex Arts Protégé;

Με ταπεινότητα, με την αίσθηση ότι είχα να μάθω τόσα πολλά από τον Σάμι Μπαλότζι. Από την αρχή, είχα εμπλακεί σε έναν εμπνευσμένο διάλογο μαζί του. Ενιωσα ότι μας συνέδεε ένα κοινό ενδιαφέρον για τις συνέπειες των καλλιτεχνικών επιλογών και για το πώς η δημιουργικότητα συν-δημιουργεί τον κόσμο. Μιλήσαμε πολύ για τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορούν οι καλλιτεχνικές ιδέες και για τα πλαίσια δημιουργίας τέχνης. Δεδομένου ότι αυτά τα πλαίσια είναι στενά συνδεδεμένα με το έργο τέχνης, γίνονται μέρος του.

Πώς αυτή η εμπειρία συνυφαίνεται με την καλλιτεχνική σας διαδικασία;

Οι φωτογραφίες, τα βίντεο και τα έργα εγκατάστασης του Σάμι, αντλώντας εκτενώς από αρχειακό υλικό, αναφέρονται στην πολύπλοκη ιστορία της βελγικής αποικιοκρατίας στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, την πατρίδα του. Το έργο του συνεχίζει να με εμπνέει μέχρι σήμερα. Και ενώ οι καλλιτεχνικές μας γλώσσες μπορεί να διαφέρουν σε πολλά σημεία, με εντυπωσίασε πρόσφατα η σύμπτωση να δω το εξαιρετικό έργο του στο Palazzo Pitti στη Φλωρεντία – «K(C)Congo, Fragments of Interlaced Dialogues» – την ίδια στιγμή που γινόταν η δική μου έκθεση στο Palazzo Strozzi, Nel tuo tempo. Ενώ εγώ προσπαθούσα στην έκθεσή μου να διερευνήσω κριτικά τα αναγεννησιακά ιδεώδη και την κληρονομιά τους στον σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισμό, ο Σάμι, με μεγάλη λεπτότητα, παρουσίασε έργα τέχνης που εξερευνούσαν τις αλληλένδετες ιστορίες της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, του Βελγίου, της Αναγέννησης, καθώς και σύγχρονα αποαποικιακής προσέγγισης έργα.

Το έργο σας σχετίζεται με το περιβάλλον και την ανθρώπινη δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της Ανθρωποκαίνου. Τι παρατηρείτε σχετικά με τα ζωτικά στοιχεία της ζωής στη Γη;

Για μένα, η τέχνη είναι μια από τις πολλές οδούς για την αντιμετώπιση και την εμπλοκή με την κλιματική πρόκληση. Αλλά η τέχνη, ως μέρος του πολιτισμού, είναι αναπόφευκτα μέρος ενός κοινωνικού, πολιτικού ή περιβαλλοντικού πλαισίου. Είναι συνυφασμένη με τον ιστό όσων συνθέτουν τον κόσμο μας. Οταν μετέφερα ογκώδη τμήματα παγετώνων σε ευρωπαϊκές πόλεις για το Ice Watch – στην Κοπεγχάγη το 2014, στο Παρίσι το 2015 και στο Λονδίνο το 2018 – είχα σκοπό να κάνω την πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής απτή για το ευρύ κοινό. Ενώ τότε είχε νόημα να προσπαθώ να πείσω τους ανθρώπους για τον επείγοντα χαρακτήρα και την πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης, τώρα πιστεύω ότι όλοι πρέπει να έχουμε επίγνωση της κατάστασης. Ξέρουμε ότι πρέπει να δράσουμε. Μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς μου σε αυτό το θέμα επικεντρώνεται τώρα στη μείωση του δικού μου αποτυπώματος άνθρακα κατά τη δημιουργία της τέχνης μου και των εκθέσεων τέχνης. Στο εργαστήριό μου, η ομάδα μου μελετάει πολύ τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να μειώσουμε τις μετακινήσεις και να βρούμε εναλλακτικά μέσα μεταφοράς για να αποφύγουμε τις περιττές εκπομπές κατά την προετοιμασία κάθε έκθεσης. Εχουμε σημειώσει πρόοδο σε αυτό το θέμα, αλλά είναι συνεχώς μια διαδικασία μάθησης. Κάθε μικρό πράγμα μετράει.

Πώς έχετε τροφοδοτήσει το «κουτί της έµπνευσής» σας;

Πάντα εμπνέομαι από την ανθεκτικότητα που βλέπω στους ανθρώπους γύρω μου. Συχνά λέω ότι μπορώ να σκεφτώ μόνο όταν συνομιλώ με άλλους. Στο στούντιό μου, περιβάλλομαι από ανθρώπους για να ανταλλάσσω ιδέες, να συζητώ μαζί τους. Εχω επίσης ένα τμήμα έρευνας που ασχολείται κυρίως με την εύρεση εμπνευστικού υλικού προς ανάγνωση. Πρόσφατα πέρασα λίγο χρόνο διαβάζοντας το βιβλίο της Sarah Schulman, Conflict Is Not Abuse, στο οποίο μιλάει για την κουλτούρα της διαφωνίας. Μου έδωσε μια νέα πηγή ελπίδας. Περιγράφει τη σημασία της αντιμετώπισης των συγκρούσεων μέσω της δέσμευσης και του συχνά δύσκολου διαλόγου, αντί απλώς να τους γυρίζετε την πλάτη και να απορρίπτετε τις απόψεις που διαφέρουν από τις δικές σας. Σε καιρούς όπως αυτοί, με την αυξανόμενη πόλωση των κοινωνιών μας και την τάση να εξαφανιζόμαστε στις διαδικτυακές μας φούσκες, βρίσκω αυτό το μήνυμα της ενεργούς ακρόασης και της συμμετοχής να εμπνέει δυναμικά.

Οταν δημιουργείτε τέχνη σχετίζεστε με την εύρεση μιας ιδέας ή προτιμάτε να πειραματίζεστε ελεύθερα μέσα από διαφορετικά μέσα;

Δεν υπάρχει ένας και μοναδικός τρόπος δημιουργίας ή κατανόησης ενός έργου τέχνης.  Η αναγνώριση αυτού του γεγονότος μού δημιουργεί μια αίσθηση πολλαπλότητας, γεμάτη δυνατότητες. Βλέπω ότι στην πραγματικότητα ζούμε σε έναν κόσμο από κόσμους. Δημιουργώ έργα σε μια ποικιλία διαφορετικών μέσων, όπως ζωγραφική, γλυπτική, εγκαταστάσεις. Μια σταθερά, ωστόσο, είναι ότι οι ιδέες τείνουν να προκύπτουν για μένα ως ένα πολύ νεφελώδες συναίσθημα. Προσπαθώ να παραμείνω σε αυτή την προλεκτική φάση όσο το δυνατόν περισσότερο πριν αρχίσω να μεταφράζω την ιδέα μου σε λέξεις, στη συνέχεια σε σκίτσα και μοντέλα. Η τελευταία φάση λαμβάνει χώρα στο στούντιό μου μαζί με την ομάδα μου. Συνήθως προσπαθούμε να κατασκευάσουμε μοντέλα διαφόρων κλιμάκων, και έχω μια μεγάλη ομάδα που με βοηθάει σε αυτό, καθώς υπάρχουν πολλές δεξιότητες που δεν έχω εγώ αλλά είναι απαραίτητες για την υλοποίηση μιας ιδέας. Τέλος, το έργο συναντά τον θεατή και αυτή η στιγμή είναι κρίσιμη για μένα: μόνο τότε το έργο τέχνης ολοκληρώνεται πραγματικά. Ο θεατής είναι συμπαραγωγός του έργου τέχνης.

Εξακολουθείτε να εργάζεστε με μια μεγάλη ομάδα βοηθών ή η πανδημία του Covid έχει αλλάξει δραστικά τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείτε;

Από τότε που ξεκίνησα τη δεκαετία του ’90, η συνεργασία έχει βοηθήσει στη διαμόρφωση των έργων τέχνης και της τεκμηρίωσης που έχω κάνει. Μέσα στο εργαστήριό μου, συνεργάζομαι με μια ομάδα τεχνιτών και εξειδικευμένων τεχνικών, αρχιτεκτόνων, αρχειονόμων και ιστορικών τέχνης, μαγείρων και διοικητικών υπαλλήλων, και αυτό δεν έχει αλλάξει μετά την πανδημία. Εξω από το στούντιο, αμέτρητα έργα έχουν επηρεαστεί από άλλους ή έχουν δημιουργηθεί μαζί με άλλους, από τη γεωμετρική έρευνα υπό την καθοδήγηση του φίλου μου, του αείμνηστου Einar Thorsteinn, μέχρι εκθέσεις όπως η Future Assembly στην Μπιενάλε της Βενετίας, όπου το Studio Other Spaces συνεργάστηκε με έξι άλλους σχεδιαστές, και μάλιστα με την πλειονότητα των συμμετεχόντων στην Μπιενάλε, για τη δημιουργία ενός κοινού έργου τέχνης.

Ενδιαφέρεστε ακόμα για τον σχεδιασμό αντικειμένων για τη βιώσιμη καθημερινή ζωή;

Θεωρώ πως ό,τι κάνω είναι πρωτίστως τέχνη. Τα ίδια ερωτήματα που θέτω στον εαυτό μου όταν φτιάχνω ένα έργο τέχνης είναι ενεργά σε κάτι όπως το Little Sun. Σε αυτή την περίπτωση, αναρωτήθηκα, πώς το φως – και ιδιαίτερα η ποιότητα του φωτός – καθορίζει τον τρόπο που ζούμε; Το Little Sun εφαρμόζει αυτή τη γραμμή έρευνας στη ριζική ανισότητα στη διαθεσιμότητα του φωτός για τους ανθρώπους που δεν έχουν σταθερή πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα. Η ηλιακή ενέργεια πρέπει να είναι διαθέσιμη σε όλους. Η ενέργεια του ήλιου είναι άφθονη, φθηνή. Βοηθά τα άτομα και τις οικογένειες να έχουν δική τους πρόσβαση στην ενέργεια, γεγονός που τους καθιστά πιο αυτάρκεις, ανεξάρτητους και ανθεκτικούς. Θα ήθελα να δω περισσότερους σχεδιαστές να σκέφτονται όπως οι καλλιτέχνες, αναγνωρίζοντας τη συναισθηματική δύναμη του σχεδιασμού, μετατρέποντας ένα πρακτικό πράγμα σε κάτι συναισθηματικό: κάτι με το οποίο οι άνθρωποι θέλουν να ασχοληθούν και να ταυτιστούν. Αυτό είναι ζωτικής σημασίας για να προσεγγίσουμε περισσότερους ανθρώπους σε ένα θέμα τόσο πιεστικό όσο η μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Συμμετέχετε στο πρόγραμμα Hungry Ecocities μέσω του Studio Other Spaces. Θα μπορούσατε να εξηγήσετε την ιδέα του;

Πιστεύω ότι όταν η τέχνη είναι προοδευτική, αυτό συμβαίνει συχνά επειδή θέτει δύσκολα ερωτήματα, ενώ παράλληλα παρέχει έναν ευέλικτο χώρο για την ανταλλαγή νέων ιδεών. Το Studio Other spaces συμμετείχε στο Hungry Ecocities project για να επικεντρωθεί στις κουλτούρες τροφίμων και να διερευνήσει πώς αυτές υποστηρίζουν τις ανάγκες των σωμάτων μας, των κοινοτήτων μας και του πλανήτη στο σύνολό του. Σε συνεργασία με καλλιτέχνες, το SOS θα εξετάσει τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας στην παραγωγή τροφίμων και την προώθηση της βιοποικιλότητας, με ενδιαφέρον για το πώς το μαγείρεμα και το μοίρασμα του φαγητού φέρνει πιο κοντά τους βιότοπους, τις κοινότητες και τα άτομα.

Σάμι Μπαλότζι

Ποια ήταν η πρώτη σας εντύπωση από το πρόγραμμα καθοδήγησης και τον μέντορά σας Ολαφουρ Ελίασον;

Ενθουσιάστηκα και με εξέπληξε η ποιότητα και το υπόβαθρο τόσο των μεντόρων όσο και των προστατευόμενων που είχαν συμμετάσχει στα προηγούμενα προγράμματα. Ο Ολαφουρ και εγώ έχουμε διαφορετικές πολιτιστικές και γεωπολιτικές καταβολές, αλλά μοιραζόμαστε το κοινό ενδιαφέρον για τη μετα-αποικιακή Αφρική και το μέλλον της. Οσον αφορά τη δημιουργική διαδικασία και τα ερωτήματα που εγείρει αυτή η διαδικασία, έχω ωφεληθεί και διδαχθεί από την εμπειρία ενός μεγαλύτερου.

Η κριτική επιτροπή του KU Leuven Culture Prize, που σας απένειμε το σχετικό βραβείο, σας παρουσιάζει ως ανθρωπολόγο φωτογράφο. Τι είναι αυτό που αν και καλλιτέχνης τείνετε προς την ανθρωπολογία;

Η φωτογραφία είχε πάντα μακρά ιστορία με τις επιστήμες. Εφαρμοσμένη τόσο ως εργαλείο παρατήρησης και μελέτης σε κλάδους όπως η εθνογραφία και η ανθρωπολογία στις αποικίες, όσο και ως αποτελεσματικό μέσο για την αποικιακή προπαγάνδα, η φωτογραφία καθόρισε, τους τελευταίους δύο αιώνες, την εικόνα του αποικισμένου «άλλου» (διαφορετικός, άγριος και κατώτερος του Ευρωπαίου). Οι όψιμοι κριτικοί στοχασμοί πάνω σε αυτούς τους αποικιακούς κλάδους έχουν βοηθήσει στην αλλαγή πλαισίου, ακόμη και στην εκ νέου εκπαίδευση του βλέμματος. Ωστόσο, αυτή η κρίσιμη διαδικασία είναι ακόμη επίπονη. Δουλεύω με αυτό το μέσο όπως και με άλλα, έχοντας συνείδηση της αποικιακής ιστορίας και του αντίκτυπού της στο μετα-αποικιακό περιβάλλον.

Η αφήγηση της ιστορίας της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό είναι ο προσωπικός σας στόχος;

Το σίγουρο είναι ότι ξεκινάω από ένα πλαίσιο για να θεμελιώσω έναν εύπλαστο, ποιητικό ή και μυθιστορηματικό λόγο. Ωστόσο, το πεδίο έκφρασής μου είναι αναμφίβολα η τέχνη. Το Κονγκό, ως φυσικός χώρος, είναι ο χώρος που έχει σφυρηλατήσει τις γνωστικές μου ευαισθησίες, την αίσθηση ότι ανήκω σε μια κοινότητα και μια περιοχή. Και μέσα από/με αυτήν την πολιτιστική, ιστορική και κοινωνικοπολιτική κληρονομιά συναντώ τον «άλλο» και διασχίζω άλλα μέρη.