Πανάρχαιο λαϊκό θέατρο

Αν λογαριάσω και τις δικές μου σπουδές σε δραματική σχολή, η ενασχόλησή μου ως κριτικός, μεταφραστής, δάσκαλος της μιμητικής θεατρικής τελετουργίας ξεπερνάει τα 60 χρόνια. Είχα την τύχη να μυηθώ στο θεατρικό μυστήριο από δύο μείζονες δασκάλους, τον Δημήτρη Ροντήρη στην υποκριτική και τον Γιάννη Σιδέρη στην Ιστορία και τη Δραματολογία του θεάτρου. Εκτοτε ευτύχησα να γίνω κι εγώ δάσκαλος και να καμαρώσω στη σκηνή μαθητές και στον Τύπο και στα βιβλία ακροατές μου. Και είναι, πιστέψτε με, μεγάλη ευτυχία, όχι μόνο να διαπιστώνεις πως πέρασαν από τις αίθουσες διδασκαλίας ταλαντούχοι νέοι που αφομοίωσαν την εμπειρία σου, αλλά αισθάνομαι βαθιά ικανοποίηση, διαπιστώνοντας στα γραπτά τους και στη σκηνική πράξη τη διαφωνία τους με τις δικές σου εκτιμήσεις, αξιολογήσεις, σταθερές και πάγιες απόψεις. Εξάλλου, όσοι απ’ αυτούς κέρδισαν μια θέση στην ταξική θεατρολογική ενημέρωση ως θεατρολόγοι, ως μεταφραστές, ως δάσκαλοι υποκριτικής και ως θεωρητικοί της θεατρικής πράξης, έτυχε για πολλά χρόνια να συνυπάρχουμε στα έντυπα και να δίνεται η ευκαιρία στους αναγνώστες και τους δημιουργούς της θεατρικής εμπειρίας να διαπιστώνουν συχνά αβυσσαλέες διαφορές ανάμεσα στα γραπτά μας για τα ίδια θεατρικά φαινόμενα.

Οταν κάποτε ένας θιασάρχης, ενοχλημένος από μια κριτική μου, απαγόρευσε την είσοδό μου για να ασκήσω την εντολή των αναγνωστών μου στην εκτίμηση μιας παράστασης, οι τότε συνάδελφοί μου παλαιότεροι κριτικοί αποφάσισαν να απόσχουν από τη διακονία του επαγγέλματός τους! Στα 60 και πάνω χρόνια που διακονώ, χωρίς να παίρνω άδεια, το δικό μου λειτούργημα έχει κυλήσει πολύ νερό στο ποτάμι της θεατρικής λειτουργίας. Είχα την ευλογημένη εμπειρία να δω τον Βεάκη, την Κοτοπούλη, την Κυβέλη, τον Δενδραμή, τη Μανωλίδου, την Παξινού, τον Μινωτή, τον Λογοθετίδη, τον Αργυρόπουλο, τον Ορέστη Μακρή, τις αδελφές Καλουτά, τον Ηλιόπουλο, τον Φωτόπουλο και όλα τα θηρία της επιθεώρησης. Με τέτοιες εμπειρίες ένας κριτικός συγκροτεί την κριτική του θεωρία. Η θεατρική πράξη, οι μαστόροι του θεατρικού φαινομένου, οι τεχνικές και οι φόρμες, όπως ανταγωνίζονται κάθε βράδυ στις σκηνές με τις αντιθέσεις τους, τις αντιπαραθέσεις τους, αποτελούν το σώμα της θεατρικής παράδοσης. Διότι παράδοση κυριολεκτικά είναι η αλληλεγγύη των δημιουργικών γενεών. Κάθε γενιά παραδίδει στην επόμενη τα εργαλεία της, συχνά αντιφατικά μεταξύ τους. Ο Λογοθετίδης και ο Αργυρόπουλος ήταν δύο μεγάλοι κωμικοί ηθοποιοί, με τελείως διαφορετικό στίγμα, ρυθμούς, χειρονομίες, αίσθηση της γλώσσας. Ως εκ τούτου ένας φιλόδοξος νέος ηθοποιός είχε στη διάθεσή του μια ποικιλία εκφραστικών τρόπων κωμικής υποκριτικής. Αν μπορούσε να παρακολουθήσει τις παραστάσεις, π.χ., με κείμενα αρχαίου δράματος, θα βρισκόταν μπροστά σε μια προκλητική βεντάλια υποκριτικού ύφους. Σκέφτομαι, λ.χ., έναν νέο ηθοποιό με φιλοδοξία να κατορθώσει κάποτε να παίξει αρχαίο δράμα. Είχε ως ζωντανή μαθητεία την ευκαιρία να δει μια παράσταση αρχαίου δράματος του Καρζή και την ίδια εποχή μια παράσταση του Ροντήρη, μία του Μουζενίδη και μία του Κουν. Πιθανόν και μαθητών αυτών των δασκάλων, π.χ. του Μπάκα, του Σολομού, του Τριβιζά.

Είχαμε κάποτε, όταν μας ένοιαζε υπαρξιακά και πνευματικά η ερμηνεία του αρχαίου δράματος, αυτή τη μεγάλη ευκαιρία. Διότι όλοι αυτοί οι σκηνοθέτες δεν αμφισβητήθηκαν, όσον αφορά στο δικαίωμά τους να προσεγγίσουν και να δώσουν λύση στα αισθητικά, ιδεολογικά και τεχνικά προβλήματα μιας σκηνικής ερμηνείας αρχαίου τραγικού και κωμικού κειμένου.

Οταν ο Αλέξης Σολομός, για να προσεγγίσει τον Αριστοφάνη, κατέφυγε σε δοκιμασμένους συντελεστές της θεατρικής τέχνης, τον Ρώτα και τον Θρασύβουλο Σταύρου στη μετάφραση, τον Χατζιδάκι στη μουσική, τον Βακαλό στα σκηνικά και τα κοστούμια, δήλωνε ευθέως πως δεν έβλεπε να χωρίζουν αιώνες θεατρικής εξέλιξης τον Αριστοφάνη με τον Σακελλάριο και τον Ψαθά και κυρίως την ελληνική επιθεώρηση. Για να εμπεδωθεί αυτή η αισθητική άποψη έπρεπε η προσέγγιση του Αριστοφάνη να αποφύγει τη φιλολογική, σχολαστική βιβλιογραφία και την ακαδημαϊκή «ηθική» και να δανειστεί μοτίβα, ρυθμούς, κίνηση απο τη λαϊκή κωμωδία, ακόμη κι εκείνη που είχε δοξάσει και το σινεμά, του Τσάπλιν, του Φερναντέλ, του Γούντι Αλεν και του Χατζηχρήστου και της Ρένας Ντορ. Οσον αφορά στο κείμενο, η ιστορία της ελληνικής επιθεώρησης, άλλης από την ευρωπαϊκή της ρίζα, η ελληνική θεατρική ιστορία, από τον Χουρμούζη και τον Σουρή, τον Ψαθά και τον Λαζόπουλο είχε να προσφέρει μια απειρία τρόπων, καταφεύγοντας, όπως και ο Αριστοφάνης, στο λαϊκό χιούμορ, αν θέλετε, στη λαϊκή «πλάκα». Και δεν αστειεύομαι. Αν ρίξετε μία και μόνο ματιά στις ανθολογίες χαϊκού χιούμορ, συχνά βωμολοχικού (που, όμως, άνθισε στα χείλη γιαγιάδων και παπάδων!) θα συμφωνήσετε πως και μόνο αυτή η αναφορά μαρτυρεί ό,τι συνήθως τονίζεται, αλλά σοβαροφανώς, ως συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, των ελληνικών ηθών και των ελληνικών ανθρωπολογικών τύπων.

Αλλά ας ξαναβρούμε και την άκρη στα τραγικά πρότυπα. Και μόνο, αν καταφύγουμε στο δημοτικό τραγούδι, και κυρίως στις παραλογές, του «Νεκρού Αδελφού», της «Νύφης που κακοτύχησε», του «Γιοφυριού της Αρτας», θα συναντήσουμε τον πυρήνα του τραγικού, το κουκούτσι. Δοκιμάστε να μιμηθείτε τη γιαγιά στο παραγώνι να αφηγείται τα τραγικά γεγονότα της γυναίκας του πρωτομάστορα, που θυσιάζεται για να στηθεί το γιοφύρι και αφηγηθείτε σε πεζό λόγο τη θυσία της Ιφιγένειας ή τον θάνατο της Αλκηστης. Τότε θα συνειδητοποιήσετε, γιατί τόσα χρόνια τώρα, από το 1955 αδιαλείπτως, γεμίζει η Επίδαυρος με πολίτες που, αν ερευνηθεί, δεν είχαν ή δεν ευτύχησαν να έχουν την κλασική εκπαίδευση, όπως ο Ευρωπαίος. Ο έλληνας μέσος θεατής της Επιδαύρου εισπράττει το αρχαίο δράμα (το γράφω και χαίρομαι γι’ αυτό!), όπως το παραμύθι της γιαγιάς ή τη λαϊκή παράδοση του τόπου του που την άκουσε στα πανηγύρια.

Ο Ροντήρης, δάσκαλός μου στην υποκριτική, διδάσκοντας την τραγωδία που την είχε κάνει θεσμό, πρώτος και στην Επίδαυρο, δεν κατέφευγε σε σοφούς μελετητές, που γνώριζε τα πονήματά τους, έχοντας σπουδάσει στη Γερμανία, αλλά παίζοντας και διδάσκοντας Οιδίποδα, Μήδεια, Ιφιγένεια, Αλκηστη, Αντιγόνη, Ηλέκτρα, παρέπεμπε στο δημοτικό τραγούδι, και όσον αφορά στο ποιητικό κείμενο, στις παραδόσεις του ελληνικού λαού του Νικολάου Πολίτη. Ο Ροντήρης, μαθητής και ύστερα συνάδελφος του Φώτου Πολίτη, είχε γαλουχηθεί με τη σοφία του μεγάλου λαογράφου, πατέρα του Φώτου και του Γεωργίου Πολίτη, μεταφραστή θεάτρου.

Είμαι βέβαιος πως οι ίδιες γιαγιάδες που αφηγήθηκαν σαν παραμύθι τον μύθο του Αγαμέμνονα και του Ορέστη, της Κλυταιμνήστρας και της Ιφιγένειας είναι ίδιες με τις γιαγιάδες που αφηγήθηκαν τη θυσία της γυναίκας του πρωτομάστορα και την επιστροφή του ξενιτεμένου, όπως και την επιστροφή του Ορέστη, εκδικητή φονιά της μάνας του. Δεν έχει καμιά σχέση το κοινό μιας ελληνικής τραγωδίας στο Μόναχο, στη Βαλτιμόρη, στο Οσλο, στο Λένινγκραντ με το κοινό της Επιδαύρου και του Ηρωδείου, αλλά και των γηπέδων που παίζεται φεστιβαλικά η τραγωδία κάθε χρόνο. Ο ευρωπαίος θεατής είναι ενημερωμένος, εξάλλου είναι ως αριθμός μετρημένος στα δάχτυλα ο θεατής αρχαίου δράματος. Στην Επίδαυρο, όπως και στα αρχαία χρόνια, που το θέατρο ανήκε στο ιερατείο και λειτουργούσε στις θρησκευτικές εορτές του Ασκληπιού, το κοινό είναι το γνωστο έως σήμερα των προσκυνητών, της πανήγυρης.

Δεν είναι το φιλολογικό μνημείο του κειμένου του Σοφοκλή, του Αισχύλου, του Ευριπίδη που συγκινεί το κοινό που, σε μεγάλο ποσοστό, δεν είχε ακούσει ούτε στο σχολείο αρχαίο δράμα! Είναι η γοητεία που ασκεί ο μεγάλος Μύθος, πέρα από φροϋδικές αναλύσεις και περισπούδαστα πονήματα μετρικής και ιδεολογήματος. Η αρχαία τραγωδία και κωμωδία είναι λαϊκά είδη θεάτρου, όπως στα χρόνια των γιαγιάδων μας ήταν ο Καραγκιόζης και ο Φασουλής, οι μασκαράδες και οι αναστενάρηδες.

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, πως ευτύχησαν σε σύγχρονες παραστάσεις οι μελωδίες του Χατζιδάκι, του Θεοδωράκη, του Μαρκόπουλου, του Λεοντή. Και οι Χοροί εξελίσσονται, όπως στα πανηγύρια των χωριών. Ω, ναι, η τραγωδία και η αρχαία κωμωδία είναι λαϊκά δρώμενα, λαϊκά ήθη, λαϊκές συγκινήσεις. Γι’ αυτό ούτε παλιότερα με φιλολογικά εργαλεία, ούτε τώρα με μεταμοντέρνες τεχνικές συγκίνησε το κοινό που δεν χρειάζεται πατερίτσες για να γλεντήσει και να συγκινηθεί.