Πενήντα έξι χρόνια

Τα μετράω και τα ξαναμετράω. Με τα δάχτυλά μου, σαν μικρό παιδί. Δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι έχει περάσει πάνω από μισός αιώνας – πενήντα έξι χρόνια για την ακρίβεια – από την 21η Απριλίου 1967, από αυτό που όρισε το «πριν» και το «μετά» στην πρόσφατη Ιστορία μας, από εκείνο το πρωί που άκουσα τον παππού μου (μικρασιάτη πρόσφυγα) να λέει «Οχι πάλι!» χωρίς να μπορώ, τότε, να καταλάβω τι ήταν αυτό το «πάλι».

Σε εκείνη την ηλικία της πρώτης τάξης του δημοτικού είχα την απωλεσθείσα, αργότερα, διά παντός πολυτέλεια όταν δεν καταλαβαίνω κάτι να το προσπερνώ. Ετσι, την πρώτη ημέρα της χούντας, εμένα με απασχόλησε και με θύμωσε περισσότερο ότι εκείνο το «πάλι» έγινε αιτία να ματαιωθεί η επίσκεψη στο ΜΙΝΙΟΝ που μου είχε τάξει η μάνα μου. Τα άλλα μού φαίνονταν βαριά μεν αλλά ακατανόητα, «για μεγάλους». Και μου έμεινε μόνο το όνομα «Κόλλιας» – του πρώτου πρωθυπουργού της χούντας – που άκουγα συνέχεια στο ραδιόφωνο. Ισως γιατί θύμιζε τη λέξη «κολιέ».

Δημιουργεί παράξενους συνειρμούς το να εμπεριέχει ο ιστορικός χρόνος και τον προσωπικό σου, να έχεις ζήσει δηλαδή τα ιστορικά γεγονότα. Μοιραία κάνεις παραλληλισμούς που μπορεί και να σε τρομάξουν. Για παράδειγμα, γράφοντας αυτό το κείμενο, έκανα την εξής σκέψη. Πόσα χρόνια έχουν περάσει από το 1967; Πενήντα έξι. Δηλαδή όσα είχαν περάσει τότε από το… 1911. Πριν ακόμη όχι μόνο από το Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά και από τον Α’ Βαλκανικό. Τότε που η Αθήνα δεν είχε υδρευτικό δίκτυο και η ηλεκτροδότηση δεν είχε ακόμη επεκταθεί σε όλες τις συνοικίες της πρωτεύουσας. Τότε που οι «απέναντι» Σμυρνιοί περιδιάβαιναν ανέμελοι στην προκυμαία του Κε και έτρωγαν γλασάδες (παγωτά) στο ζαχαροπλαστείο «Η Μυροβόλος Ανοιξις». Τότε που πρωθυπουργός της Ελλάδας ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Τότε που η αναθεώρηση του Συντάγματος επέβαλε για πρώτη φορά την υποχρεωτική εκπαίδευση και τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων.

Πώς θα μου φαινόταν αν τότε, το 1967, μου μιλούσε κάποιος για το 1911; Προϊστορία. Εδώ μου φαίνονταν προϊστορία οι αναφορές στην Κατοχή, δηλαδή σε συμβάντα προ είκοσι πέντε ετών. Λιγότερα δηλαδή απ’ όσα έχουν περάσει από το Millennium μέχρι σήμερα. Ξαναμετράω με τα δάχτυλα. Φέτος συμπληρώνονται πενήντα χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Δηλαδή όσα περίπου είχαν μεσολαβήσει από τη Μικρασιατική Καταστροφή έως το 1973. Τι γίνεται; Περνάει τόσο γρήγορα ο χρόνος ή μεγαλώνω ακόμη γρηγορότερα εγώ;

Μνήμες

Εχουν άλλη διάσταση τα ιστορικά γεγονότα όταν τα έχεις ζήσει από αυτήν που προσλαμβάνεις όταν σου τα εξιστορούν ακόμη και άνθρωποι που έχουν άμεση συμμετοχή σε αυτά. Στα χρόνια που μεσολάβησαν από το 1967 έχω συναναστραφεί και μιλήσει διεξοδικά με άτομα που φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, εξορίστηκαν επί χούντας. Εχω εντρυφήσει σε όλες σχεδόν τις θεωρίες που οδήγησαν στην επιβολή της δικτατορίας. Εχω συμμετάσχει σε μεγάλα αφιερώματα, εκπομπές και ντοκιμαντέρ για εκείνα τα πέτρινα χρόνια. Κρατάω ως θησαυρό στη βιβλιοθήκη μου τα «18 κείμενα» που κυκλοφόρησαν το 1970. Δεν είναι όμως αυτά τα σημαντικά που ανοίγουν την πόρτα της μνήμης πενήντα έξι χρόνια μετά.

Είναι κάποια άλλα που χάραξαν τις αναμνήσεις του μικρού παιδιού που ήμουν τότε. Το πιο τραυματικό, η φωτογραφία του Παναγούλη μετά τη σύλληψή του για την απόπειρα δολοφονίας. Βλέποντας έναν μικρόσωμο άνδρα που φορούσε μόνο το μαγιό του, ανάμεσα σε καρδαμωμένους και αγριωπούς ενστόλους, ένιωσα τόσο έντονα την αδυναμία αλλά και το σθένος του ανθρώπου απέναντι στη δύναμη της εξουσίας έτσι όπως δεν την ένιωσα ακόμη και στις πιο καλοσκηνοθετημένες «Αντιγόνες» που είδα τα κατοπινά χρόνια.

Το άλλο ήταν η φωνή του Παπαδόπουλου. Εκανε συχνά διαγγέλματα (ή μετέδιδαν ξανά και ξανά το ίδιο) και ο τόνος της φωνής του ήταν σαν να μιλούσε όχι σε πολίτες αλλά σε φαντάρους. Το είχα σκεφτεί τότε, ξαναήρθε στον νου μου τώρα καθώς μετράω με τα δάχτυλά μου τα πενήντα έξι χρόνια. Αν το φίδι είχε φωνή, έτσι ακριβώς θα ήταν.