Η ΔΙΑΥΓΕΙΑ υπήρξε μεγάλη τομή. Εδειξε ότι το κράτος μπορεί να εκτεθεί στο φως και ότι οι αποφάσεις της διοίκησης δεν είναι ιδιωτική υπόθεση υπουργών, δημάρχων, διοικήσεων και αναδόχων. Το ΚΗΜΔΗΣ, το opengov, η ηλεκτρονική συνταγογράφηση και οι πρώτες υποδομές ανοιχτής διακυβέρνησης άφησαν ένα καθαρό μήνυμα: η τεχνολογία, όταν υπηρετεί δημόσιο σκοπό, μπορεί να περιορίσει την αυθαιρεσία.
Ομως, δεκαπέντε χρόνια μετά, πρέπει να πούμε την αλήθεια. Η διαφάνεια δεν αρκεί για να ξανακερδηθεί η εμπιστοσύνη στη δημοκρατία. Δεν αρκεί να αναρτώνται αποφάσεις, αν κανείς δεν λογοδοτεί γι’ αυτές. Δεν αρκεί να υπάρχουν δεδομένα, αν ο πολίτης δεν έχει τη δύναμη, τον χρόνο, τη γνώση και τους συλλογικούς φορείς, για να τα μετατρέψει σε έλεγχο. Δεν αρκεί μια καλύτερη μηχανή αναζήτησης, αν τα κόμματα παραμένουν κλειστοί μηχανισμοί, τα συνδικάτα αποδυναμωμένα, οι σύλλογοι άδειοι και οι εκλογές υπόθεση όλο και λιγότερων. Το πρόβλημα της δημοκρατίας δεν είναι μόνο πληροφοριακό· είναι πρόβλημα σχέσης. Ο πολίτης δυσπιστεί επειδή έχει δει υποσχέσεις χωρίς συνέχεια, κανόνες που ισχύουν για τους αδύναμους και παρακάμπτονται από τους ισχυρούς, δημόσιο χρήμα που χάνεται σε υπεργολαβίες, έργα που δεν ολοκληρώνονται και κόμματα που ζητούν ψήφο – αλλά όχι συμμετοχή.
Γι’ αυτό η νέα δημοκρατική μεταρρύθμιση πρέπει να πάει πέρα από την τεχνική αναβάθμιση. Χρειαζόμαστε Διαύγεια παντού, χρειαζόμαστε ανοιχτά δεδομένα, ανοιχτό λογισμικό, ανοιχτά πρότυπα και δημόσιες ψηφιακές υποδομές. Αλλά χρειαζόμαστε και κάτι βαθύτερο: θεσμούς στους οποίους ο πολίτης δεν είναι θεατής.
Η δημοκρατία πρέπει να ξαναρχίσει από τη γειτονιά. Εκεί όπου η κλίμακα είναι ανθρώπινη, όπου οι άνθρωποι συζητούν πρόσωπο με πρόσωπο και μπορούν να αποφασίζουν για όσα επηρεάζουν τη ζωή τους. Οχι μόνο για την πλατεία, το σχολείο ή την καθαριότητα, αλλά και για αποφάσεις του Δήμου, της Περιφέρειας και της κυβέρνησης που αφορούν τις συγκοινωνίες, τη στέγη, την υγεία, τα έργα, το περιβάλλον, τις κοινωνικές υπηρεσίες και τις ψηφιακές υποδομές.
Αυτό σημαίνει θεσμοθετημένες συνελεύσεις γειτονιάς, τοπικά συμβούλια πολιτών με πραγματική αρμοδιότητα, συμμετοχικούς προϋπολογισμούς, κληρωτές συνελεύσεις πολιτών, συμβούλια νέων, δημόσιες ακροάσεις πριν από μεγάλες αποφάσεις και υποχρέωση των Αρχών να απαντούν τεκμηριωμένα. Σημαίνει κόμματα με εσωτερική δημοκρατία, οικονομική διαφάνεια και λογοδοσία. Σημαίνει συνδικάτα που εκπροσωπούν όλους τους εργαζομένους, ακόμη κι εκείνους της επισφάλειας και της νέας ψηφιακής οικονομίας. Ιδίως οι νέοι δεν θα επιστρέψουν στη δημοκρατία με κηρύγματα. Θα επιστρέψουν, αν δουν ότι η φωνή τους αλλάζει κάτι. Αν μπορούν να προτείνουν, να ελέγχουν, να αποφασίζουν, να αξιολογούν έργα, να παρακολουθούν δημόσιες δαπάνες και να βλέπουν αποτέλεσμα.
Η συμμετοχή στις εκλογές πρέπει επίσης να γίνει υπόθεση της γειτονιάς. Η φυσική παρουσία στην κάλπη παραμένει ο βασικός δημοκρατικός κανόνας. Ομως, η επιστολική ψήφος και, με ισχυρές εγγυήσεις, η ηλεκτρονική ψήφος μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά. Και για όσους, λόγω υγείας δεν μπορούν να μετακινηθούν, η πολιτεία οφείλει να προβλέπει ειδική μέριμνα ώστε να ψηφίζουν με ασφάλεια, μυστικότητα και αξιοπρέπεια.
Η επόμενη ΔΙΑΥΓΕΙΑ δεν πρέπει να είναι μόνο πιο έξυπνη. Πρέπει να είναι πιο δημοκρατική, πιο τοπική, πιο συμμετοχική, πιο ανθρώπινη. Αυτό δεν το γράφει κανένας κώδικας από μόνος του. Το χτίζουν άνθρωποι, θεσμοί και κοινότητες που αποφασίζουν να ξαναπάρουν τη δημόσια ζωή στα χέρια τους.
Ο Θεόδωρος Γ. Καρούνος είναι ερευνητής στην Ομάδα INFOSTRAG του Εργαστηρίου Βιομηχανικής και Ενεργειακής Οικονομίας (ΕΒΕΟ) του ΕΜΠ και μέλος του ΔΣ του Οργανισμού Ανοικτών Τεχνολογιών
