Το τελευταίο διάστημα η κοινωνία παρακολουθεί με ανησυχία την αύξηση της βίας, της παραβατικότητας και της ψυχικής πίεσης στους νέους ανθρώπους. Το πρόσφατο τραγικό γεγονός της αυτοκτονίας των δύο κοριτσιών στην Ηλιούπολη συγκλόνισε όλους, γιατί υπενθύμισε με τον πιο σκληρό τρόπο πως πίσω από τη σιωπή πολλών παιδιών κρύβονται φόβος, μοναξιά, απόρριψη και αδυναμία επικοινωνίας. Μέσα σε αυτή τη δύσκολη πραγματικότητα, γίνεται φανερό ότι ο τρόπος με τον οποίο μεγαλώνουμε, μορφώνουμε και αντιμετωπίζουμε τα παιδιά χρειάζεται επανεξέταση. Ιδιαίτερα το σχολείο και η οικογένεια οφείλουν να σταματήσουν να βλέπουν το «λάθος» ως ενοχή που τιμωρείται και να το αντιμετωπίσουν ως ευκαιρία μάθησης, εξέλιξης και ουσιαστικής ανθρώπινης προσέγγισης.
Η παραδοσιακή παιδαγωγική συχνά στηρίχθηκε στην αναζήτηση του λάθους. Ο μαθητής βαθμολογείται με βάση όσα δεν έκανε σωστά, ενώ η αποτυχία συνοδεύεται από επίπληξη, ειρωνεία ή τιμωρία. Έτσι, το παιδί μαθαίνει να φοβάται την αποτυχία αντί να προσπαθεί δημιουργικά. Το λάθος, όμως, αποτελεί φυσικό μέρος της γνώσης. Κανένας άνθρωπος δεν προχωρά χωρίς δοκιμές, αμφιβολίες και αποτυχίες. Όταν ο εκπαιδευτικός αντιμετωπίζει το λάθος ως «σταθμό» προς τη γνώση και όχι ως απόδειξη ανικανότητας, τότε το σχολείο μετατρέπεται σε χώρο ελευθερίας και αυτοπεποίθησης.
Η ίδια η ιστορία της επιστήμης αποδεικνύει ότι πολλά σπουδαία επιτεύγματα γεννήθηκαν μέσα από λάθη και απρόοπτα, πολλές εφευρέσεις προέκυψαν από αποτυχημένα πειράματα ή τυχαίες παρατηρήσεις. Αν οι επιστήμονες εγκατέλειπαν την προσπάθεια επειδή κάτι «πήγε στραβά», η ανθρωπότητα θα είχε στερηθεί σημαντικές ανακαλύψεις. Η πρόοδος απαιτεί περιέργεια, επιμονή και κυρίως το θάρρος να αποδεχτεί κανείς το λάθος χωρίς ντροπή. Επομένως, μια παιδεία που τιμωρεί κάθε αποτυχία ουσιαστικά εμποδίζει τη δημιουργικότητα και την εξέλιξη.
Η τιμωρία, η παραβατικότητα και η ψυχική πίεση των νέων
Δυστυχώς, η λογική της τιμωρίας εξακολουθεί να κυριαρχεί σε πολλά σχολεία. Απέναντι στην αυξανόμενη παραβατικότητα των ανηλίκων, συχνά εφαρμόζονται αποβολές, αυστηρές ποινές και απειλές. Ωστόσο, τέτοιες πρακτικές δεν αντιμετωπίζουν τα βαθύτερα αίτια της συμπεριφοράς των νέων. Η παραβατικότητα των ανηλίκων αποτελεί ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με αυστηρές ποινές και τιμωρίες. Ένας έφηβος που αντιδρά βίαια ή παραβατικά συνήθως κουβαλά εσωτερικά προβλήματα, ανασφάλειες ή έλλειψη συναισθηματικής στήριξης. Όταν το σχολείο απαντά μόνο με καταστολή, ο μαθητής αισθάνεται απόρριψη και απομακρύνεται ακόμη περισσότερο από τη μαθησιακή διαδικασία και την κοινωνία.
Σημαντικό ρόλο παίζει και η οικογένεια. Οι ειδικοί τονίζουν ότι οι σχέσεις αδιαφορίας, αυταρχισμού ή έλλειψης επικοινωνίας δημιουργούν παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση και έντονο θυμό. Αντίθετα, όταν οι γονείς στηρίζουν τα παιδιά τους με αγάπη, διάλογο και εμπιστοσύνη, τότε τα βοηθούν να αναπτύξουν υπευθυνότητα και ψυχική ανθεκτικότητα. Ο νέος άνθρωπος έχει ανάγκη να νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς να φοβάται την απόρριψη ή τον εξευτελισμό. Η συνεχής κριτική και η πίεση για τελειότητα συχνά οδηγούν τα παιδιά σε αδιέξοδο.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό στη σύγχρονη εποχή, όπου οι νέοι μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού και ψηφιακής έκθεσης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προβάλλουν πρότυπα επιτυχίας, ομορφιάς και «τέλειας ζωής», δημιουργώντας ανασφάλεια και ψυχολογική πίεση. Πολλά παιδιά αισθάνονται ότι δεν έχουν δικαίωμα να αποτύχουν ή να δείξουν αδυναμία. Όταν, λοιπόν, δεν βρίσκουν ουσιαστική στήριξη από το σχολείο, την οικογένεια ή τους φίλους τους, οδηγούνται σε απομόνωση και απόγνωση. Τέτοιες τραγικές καταστάσεις μάς θυμίζουν ότι η ψυχική υγεία των νέων δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται επιφανειακά.
Η ανάγκη για μια πιο ανθρώπινη παιδεία
Γι’ αυτό η παιδεία οφείλει να αποκτήσει πιο ανθρώπινο χαρακτήρα. Το σχολείο δεν πρέπει να περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων, αλλά να καλλιεργεί αξίες όπως η ενσυναίσθηση, ο σεβασμός και η συνεργασία. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται να ενθαρρύνουν τον διάλογο, να ακούν πραγματικά τους μαθητές και να δημιουργούν ένα περιβάλλον ασφάλειας όπου το παιδί δεν θα φοβάται να εκφραστεί. Η παρουσία ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών στα σχολεία είναι απαραίτητη, ώστε οι μαθητές να έχουν έγκαιρη υποστήριξη πριν οδηγηθούν σε ακραίες συμπεριφορές ή επικίνδυνες σκέψεις. Ωστόσο, παρά τη σημασία αυτού του θεσμού, στην πράξη εμφανίζονται δυσκολίες που περιορίζουν την αποτελεσματικότητά του. Το γεγονός ότι οι ειδικοί καλούνται συχνά να υποστηρίζουν περισσότερες από μία σχολικές μονάδες δεν τους επιτρέπει πάντοτε να γνωρίζουν σε βάθος τις ανάγκες κάθε τάξης και κάθε μαθητή, ενώ αρκετές φορές οι γονείς αντιμετωπίζουν με καχυποψία την παρέμβασή τους, θεωρώντας ότι το παιδί τους στοχοποιείται. Πέρα από τις δυσκολίες εφαρμογής, το ουσιαστικό ζητούμενο παραμένει η οικοδόμηση ενός εκπαιδευτικού περιβάλλοντος που να αποδέχεται τον άνθρωπο και τα λάθη του.
Το λάθος δεν είναι εχθρός της παιδείας αλλά βασικό στοιχείο της ανθρώπινης εξέλιξης. Όταν η κοινωνία αντιμετωπίζει τους νέους με αυστηρότητα, φόβο και απόρριψη, τους απομακρύνει ακόμη περισσότερο από τον εαυτό τους και τους άλλους. Αντίθετα, όταν τους προσφέρει κατανόηση, εμπιστοσύνη και ουσιαστική στήριξη, τους δίνει τη δυνατότητα να μετατρέψουν την αποτυχία σε δύναμη και την αδυναμία σε δημιουργία. Σήμερα περισσότερο από ποτέ, έχουμε ανάγκη από ένα σχολείο και μια κοινωνία που να μαθαίνουν στα παιδιά όχι να φοβούνται το λάθος, αλλά να προχωρούν μέσα από αυτό με αξιοπρέπεια, ελπίδα και ανθρωπιά.
