«Αθλιοι»: κινηματογραφικοί και μεταφραστικοί

Είμαστε στο 1959. Ενας από τους δι’ ασήμαντον αφορμή τσακωμούς με τον αδελφό μου έχει, ως συνήθως, κορυφωθεί με σκηνές βίας (μπουνιές, κλοτσιές, κ.λπ.). Ο πατέρας μου αναγκάζεται να επέμβει και, προς σωφρονισμόν μας, επιβάλλει τιμωρία, η οποία μάλιστα «πονάει». Επί δύο εβδομάδες κανένας από τους δυο μας δεν θα πάει σινεμά. Ελα όμως που στους κινηματογράφους εμφανίζονται οι «Αθλιοι». Είναι τέτοιο το κύρος του έργου του Ουγκό και η διδακτική/ηθικοπλαστική του εμβέλεια, τουλάχιστον για τους παλαιότερους, ώστε ο πατέρας μου κλονίζεται, ταλαντεύεται, και τελικά αίρει την ποινή.

Μιλάμε βέβαια για τη γαλλική εκδοχή του 1958 (υπάρχουν αρκετές ακόμα, παλαιότερες αλλά και μεταγενέστερες), με σκηνοθέτη τον Ζαν-Πωλ Λε Σανουά και με πολύ δυνατό καστ: Γιάννης Αγιάννης ο Ζαν Γκαμπέν, Ιαβέρης ο Μερνάρ Μπλιέ, Θεναρδιέρος ο Μπουρβίλ, όλοι πρώτα ονόματα τότε. Παρόλο που η ταινία ήταν τρίωρη και βάλε (195 λεπτά), μείναμε με τον αδελφό μου και την είδαμε δύο φορές. Κοντά επτά ώρες, δηλαδή! Αξέχαστες μου έχουν μείνει (παιδί, γαρ, τότε) οι σκηνές με τις μάχες στο οδόφραγμα, και ειδικότερα η μορφή του υπέροχου Σερζ Ρεζιανί στον ρόλο του ιδεαλιστή επαναστάτη Ενζολοράς – πιο σωστά, Ανζολράς (Enjolras).

Πάμε τώρα και στα μεταφραστικά, και ειδικότερα στη μετάφραση του Γιώργου Κοτζιούλα (1955, για τις εκδόσεις του περιοδικού «Ρομάντσο»), στην οποία, όπως έχω ήδη γράψει, εντρυφώ αυτόν τον καιρό. Τι θηρία ήταν αυτοί οι άνθρωποι! Δεν κόλωναν πουθενά! Είχαν άλλωστε και ανάγκη τα χρήματα, αποσυνάγωγοι όπως ήταν λόγω της πολιτικής τους δράσης, και ως γνωστόν η ανάγκη και όρη μετακινεί. Προφανώς, οι μεταφράσεις τους δεν μπορούν να «σταθούν» στην αγορά, με τα σημερινά κριτήρια και δεδομένα. Βρίσκεις, όμως, στο κείμενο κάτι διαμαντάκια, μα κάτι διαμαντάκια! Ούτε του Παπαδιαμάντη οι μεταφράσεις «αντέχουν», και παρ’ όλα αυτά είναι χρυσωρυχεία. Λέξεις σπάνιες, λέξεις παλαιότερες που η χρήση τους έχει ατονήσει, λέξεις και διατυπώσεις ευρηματικές, εκφράσεις που τις έχουμε ξεχάσει και ας ήταν τόσο όμορφες. Και βέβαια, σύμφωνα και με ό,τι συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, αυτοί οι άνθρωποι δεν είχαν κανέναν ενδοιασμό να ελληνοποιήσουν κατά το δοκούν, με τρόπο παράτολμο ενίοτε, κύρια ονόματα, παρατσούκλια, τοπωνύμια, δρόμους και πλατείες, ονόματα καπηλειών και ξενοδοχείων. Τα πάντα όλα.

Κάποιες ελληνικές αποδόσεις του κειμένου του Ουγκό νομίζω ότι και του λόγου το αληθές όσων προηγήθηκαν θα επιβεβαιώσουν και μια παιγνιώδη διάσταση του όλου ζητήματος θα αναδείξουν. Θα επανέλθω το επόμενο Σάββατο.

Επιδόρπιο

Επειδή όλο και πιο συχνά ακούω και διαβάζω για τη γενιά Χ, τη γενιά Ζ, κ.ο.κ., νομίζω ότι ένα είδος υπενθύμισης της «επετηρίδας» θα ήταν χρήσιμο. Οι γεννημένοι από το 1946 έως το 1964 είναι baby boomers (παιδιά του μεταπολεμικού baby booming), αυτοί του 1965-80 είναι generation X, του 1981-96 millennials, του 1997-2005 generation Z. Οσο για τους γεννημένους μετά το 2005 νομίζω ότι λέγονται χιονονιφάδες (snowflakes).