Ο Μισέλ Ουελμπέκ ως μαθητής και ως παιδαγωγός

Μέσα στο ήρεμο και άσπιλο πρωινό,

Η ελπίδα επικρεμάται πάνω από την πόλη

Διστάζει να επιστρέψει στους ανθρώπους.

Μισέλ Ουελμπέκ,
Μορφολογία της τελευταίας όχθης

Εχω την εξής πεποίθηση: Στη ζωή κάθε τακτικού αναγνώστη εμφανίζεται μια καθοριστική στιγμή, ικανή να μετασχηματίσει ριζικά τον πνευματικό του κόσμο. Προκύπτει, κατά κανόνα, μετά την ανακάλυψη ενός συγκεκριμένου έργου ή συγγραφέα. Συμβαίνει, λοιπόν, ένας πανίσχυρος συγκλονισμός· τέτοιας εμβέλειας και δυναμικής, που αναδιαμορφώνει τον ιδεακό του χάρτη. Στους σπουδαίους και οικουμενικούς συγγραφείς, ο ίδιος συγκλονισμός υποθέτω πως προκαλούσε πάντα πολλαπλάσιες ψυχικές δονήσεις. Φυσικά, η επαφή με το έργο που σε συγκλονίζει είναι κάθε άλλο παρά μια μονόπλευρη αναγνωστική πρακτική: πρόκειται για ολοζώντανη συνομιλία, ισόποσα ευεργετική και επώδυνη, με τον ίδιο τον συγγραφέα.

Μια τέτοια καθοριστική στιγμή για τον Ουελμπέκ αποτέλεσε η ανακάλυψη του Σοπενάουερ, σε ηλικία που είχε προλάβει ωστόσο να αποκτήσει μια ιδιαίτερα ανεπτυγμένη φιλοσοφική και λογοτεχνική παιδεία. «Η ανάγνωση του Σοπενάουερ άλλαξε [και εδώ] τα πάντα» παραδέχεται ο συγγραφέας στον πρόλογο του βιβλίου. Eτσι κι αλλιώς, το ήδη μεταφρασμένο έργο του Ουελμπέκ μάς επιτρέπει να προβούμε σε διαπιστώσεις για τον τρόπο που διαμόρφωσε τις εσωτερικές του συντεταγμένες ο Σοπενάουερ – ο, καταχρώμενος το νιτσεϊκό λεξιλόγιο, «εκφραστής του νεωτερικού πεσιμισμού στην πιο οξυμένη του μορφή». Και όμως. Λίγες γραμμές μετά την ομολογία της «ανακάλυψης» στον πρόλογο του δοκιμίου, ο Ουελμπέκ σπεύδει ταχύτατα να αποσαφηνίσει πως εγκατέλειψε τον μητρικό χώρο του Σοπενάουερ και διένυσε τη διανοητική απόσταση μέχρι τον θετικισμό του Αυγούστου Κοντ.

Γεννώνται αμέσως ορισμένα ερωτήματα, προτού ακόμα εισέλθουμε στη διαλεκτική του συγγραφέα με τα επιλεγμένα χωρία της σοπεναουερικής φιλοσοφίας: Αφού η παραδοχή αυτής της «απομάκρυνσης» ανιχνεύεται ήδη από τις εποχές του Δημόσιου Κινδύνου και την αλληλογραφία του με τον Μπερνάρ-Ανρί Λεβί, γιατί επιδιώκει ο συγγραφέας να επιστρέψει ύστερα από σχεδόν μία δεκαετία;

Eπειτα, γιατί είναι σημαντική η μετάφραση του συγκεκριμένου δοκιμίου και τι καινούργιο κομίζει στο ελληνικό λογοτεχνικό τοπίο;

Θα ξεκινήσω με τη δεύτερη υπόθεση. Το δοκίμιο του Ουελμπέκ είναι, αναντίρρητα, περιορισμένου μεγέθους και δεν καλύπτει παρά μόνο πολύ συγκεκριμένα χωρία του πολυσχιδούς έργου του Σοπενάουερ τα οποία επιλέγει να σχολιάσει. Και αυτό διότι θεωρείται έργο ανολοκλήρωτο, τμήμα μιας εκτεταμένης μελέτης που ξεκίνησε ο Ουελμπέκ τη δεκαετία του ’90 – όχι δίχως ασυνέπεια.

Ακόμα και στην παρούσα μορφή, το δοκίμιο του Ουελμπέκ συνιστά μια εξέχουσα περιπέτεια σε συνοριακά πνευματικά εδάφη. Ο αναγνώστης δεν θα διεισδύσει σε μια εμβριθή μελέτη του σύνθετου αυτού φιλοσοφικού έργου από κάποιον ευυπόληπτο φιλόσοφο. Θα παρακολουθήσει, όμως, μια αξιόλογη διαλεκτική του φιλοσοφικού και λογοτεχνικού συνειδέναι, του τρόπου που επεξεργάζεται ένας μεγάλος λογοτέχνης το φιλοσοφικό υλικό που τον διαμόρφωσε. Αποκτά, επομένως, είσοδο στη «παραγωγική διαδικασία» της Λογοτεχνίας που δημιουργείται στο διανοητικό εργαστήρι του Μισέλ Ουελμπέκ. Θα διακρίνει τα σημεία συνάντησης του «Κάθε ζωή και ένας ενταφιασμός» του λυρικού Ουελμπέκ με την οξυδερκέστατη απόφαση της φιλοσοφίας του Σοπενάουερ. Είναι σημαντικό να τονιστεί πως οι εκδόσεις της Εστίας ενθαρρύνουν τη μετάφραση παρόμοιων βιβλίων, με αρκετά πρόσφατη την περίπτωση του δοκιμίου του Σάμουελ Μπέκετ για τον Προυστ.

Επιπλέον, το βιβλίο αυτό προστίθεται στις υπόλοιπες στοχαστικές δοκιμές του Ουελμπέκ, τον Δημόσιο Κίνδυνο και τις Παρεμβάσεις 2020. Υπάρχει ένα φαινόμενο που συνόδευε τον αμφιλεγόμενο συγγραφέα για πολύ καιρό: η παρείσφρηση εξωλογοτεχνικών κριτηρίων στην αξιολόγηση των κειμένων του. Ορισμένες δυτικές χώρες έχουν υπερβεί, τουλάχιστον σε ικανοποιητικό βαθμό, αυτή τη συνθήκη. Οι διαξιφισμοί για ζητήματα όπως η φορολογική δήλωση του Ουελμπέκ ή η σχέση με τη μητέρα του δεν παράγουν πλέον παρά μια χαμηλής έντασης κλαγγή.
Oσο καλύπτεται η απόσταση μέχρι τη συνολική μετάφραση του ευρύτερού του έργου, θεωρώ πιθανό να υποχωρούν οι παρερμηνείες και μεγάλες απλουστεύσεις για τον Ουελμπέκ στη χώρα μας. Και του συγγραφέα και του στοχαστή. Διότι φαίνεται πως η ελληνική «ουελμπεκολογία» παραμένει προσωποκεντρική, σταθερά κεντροθετημένη ανάμεσα στις πολιτικές ταυτίσεις και τις κατά καιρούς αμφιλεγόμενες δηλώσεις του.

Η επόμενη υπόθεση αφορά την επιστροφή καθαυτή του Ουελμπέκ στον Σοπενάουερ, και αν μπορούμε να την εξηγήσουμε λαμβάνοντας υπόψη ευρύτερες πνευματικές μετατοπίσεις που συμβαίνουν στο εσωτερικό του γαλλικού εκδοτικού πεδίου και στα ίδια τα αντιληπτικά σχήματα του συγγραφέα.

Εστιάζω ξανά στον Δημόσιο Κίνδυνο και την αλληλογραφία του συγγραφέα με τον Μπερνάρ Λεβί. Εκεί τίθεται το εξής επιχείρημα: Η έννοια της συμπόνοιας, που «[…] την εξύμνησε ο Σοπενάουερ, και δικαίως τη διέσυρε ο Νίτσε», άπαξ και εξαφανιζόταν, σύμπασα η ανθρωπότητα θα έβαινε με τη σειρά της στην ολοκληρωτική της εξαφάνιση. Διατυπώνω την ιδέα πως η επιστροφή του Ουελμπέκ συνιστά κάτι πολύ μεγαλύτερο από ανεξόφλητο λογαριασμό. Πρόκειται ίσως για ανανοηματοδότηση των ιδεών του Σοπενάουερ, και κυρίως της ιδέας της συμπόνιας που λαμβάνει κεντρική θέση στα ύστερα μυθιστορήματά του. Ιδού μια αλυσίδα: Από τον νευρικό και φρενήρη κόσμο της Επέκτασης, στη ματαιωμένη ουτοπία της Δυνατότητας, στη Σεροτονίνη και Εκμηδένιση του συγκαταβατικού πεσιμισμού. Η επένδυση στην αξία της συμπόνιας που ξεκινά δειλά να σχηματίζεται το 2005 στη Δυνατότητα, σαν να ολοκληρώνεται στα δύο τελευταία μυθιστορήματα και να αποτελεί τη βασική φιλοσοφική διερώτηση.

Η επανεκκίνηση

Επειτα, το 2005 θεωρείται το έτος επανεκκίνησης της εργασίας του Ουελμπέκ στον Σοπενάουερ. Είναι συγχρόνως το ίδιο έτος που εκκινεί στη Γαλλία μια πιο εκτεταμένη μεταφραστική προσπάθεια των βασικών έργων του φιλοσόφου από διαφορετικούς εκδοτικούς οίκους (βλ. Folio, Les Belles Lettres). Επομένως μπορούμε να πιθανολογήσουμε, όπως ειπώθηκε και στην παρουσίαση του βιβλίου στον χώρο των εκδόσεων της Εστίας, ότι ο Ουελμπέκ ήρθε ξανά σε επαφή με το έργο του φιλοσόφου εξαιτίας της μεταφραστικής δυναμικής που αναφύεται εκείνα τα χρόνια.
Καίτοι περιορισμένης αναλυτικής επάρκειας, το δοκίμιο αποτυπώνει καθαρά και ανάγλυφα όσα εμφωλεύουν στα λογοτεχνικά κείμενα του Ουελμπέκ. Ο συγγραφέας αυτοχαρακτηρίζεται ως εκφραστής της «τραγωδίας της κοινοτοπίας», μια έννοια με τόσο πλούσιες κοινωνιολογικές και φιλοσοφικές αποχρώσεις που φαντάζομαι πως θα απασχολήσει αρκετούς πεπειραμένους αναγνώστες και σπουδαστές. Αναδεικνύονται, επίσης, εξίσου οι συμφωνίες και διαφωνίες των δύο πνευμάτων σε ποικίλα ζητήματα: Πώς μπορεί να αγαπήσει κανείς την επίγεια ύπαρξή του σε έναν κόσμο του οποίου «η διάρθρωση προκαλεί οδύνη», ποια είναι η θέση και η αξία της αισθητικής, αν είναι δυνατόν να σκεφτούμε πέρα και έξω από τις υλικές και πολιτισμικές μας συμβάσεις. Οσες διεξόδους από την ανθρώπινη τραγωδία έβλεπε ο Σοπενάουερ στον διαυγή αισθητικό στοχασμό, ο Ουελμπέκ εντοπίζει στις τεχνοεπιστημονικές ανακαλύψεις. Ως ανολοκλήρωτο «πείραμα», το δοκίμιο στοχάζεται μεν πάνω σε κρίσιμα πεδία προβληματισμού, θα μας διευκόλυνε όμως ο συγγραφέας αν πρόσφερε πιο διεξοδικές αναλύσεις για κάποια από τα θέματα που καταπιάνεται σε αυτό. Oπως για παράδειγμα για το gore στη σύγχρονη λογοτεχνία, που ελάχιστα έχει μελετηθεί στην ελληνική – και όχι μόνο – βιβλιογραφία.

Στο βιβλίο ο Ουελμπέκ ομολογεί αποθαρρυμένος από την «πνευματική δυσκινησία» της εποχής του και ομνύει σε άλλες εποχές, χωρίς ωστόσο να τις προσδιορίζει. Φαντάζεται πως αν έγραφε σε διαφορετικά ιδεακά περιβάλλοντα, ίσως να παρουσίαζε στην ανθρωπότητα ποιοτικότερα μυθιστορήματα. Αισθάνεται, όπως και ο Μποντριγιάρ, την εξαφάνιση της τέχνης ως περιπέτειας. Σε άλλο δοκίμιο, ο Ουελμπέκ αναρωτιέται ποια είναι εκείνη η δύναμη που τον ωθεί να επιμελείται σχολαστικά τα κείμενά του, την ώρα που η υστεροφημία του τον αφήνει παγερά αδιάφορο. Eχει φυσικά το δικαίωμα στην αναρώτηση και δύσκολα μπορεί κάποιος να συγκεκριμενοποιήσει το άφατο. Μια απάντηση θα ήταν πως ο συγκλονισμός που ανέφερα εισαγωγικά λειτουργεί σαν βραδυφλεγής εκρηκτικός μηχανισμός που συχνά κινητοποιεί ασυνείδητα το πνεύμα. Και για κάποιους ανθρώπους σήμερα, την προσωπική τους συγκλονιστική αποκάλυψη αποτελεί ο ίδιος ο Ουελμπέκ. Oπως ένας νεαρός φοιτητής σε κάποια χώρα του ευρωπαϊκού Νότου, χωρίς καμία προηγούμενη εγγύτητα με τα γαλλικά γράμματα, αφιέρωσε ορισμένα από τα πιο παραγωγικά του χρόνια για να μελετήσει αυτόν και το έργο του. Είμαι βέβαιος πως ο Ουελμπέκ γνωρίζει αυτούς τους μηχανισμούς της ψυχής.

{1BSYG}Μισέλ Ουελμπέκ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Σοπενάουερ παρόντος{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Καραμπελας{CR}Εκδ. Εστία, σελ. 104{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ